Bài 23
VẾT THƯƠNG BỤNG
1. ĐẶT VẤN ĐỀ
- Vết thương thấu bụng là vết thương gây tổn thương các lớp của thành bụng, có rách phúc mạc khiến ổ bụng thông với môi trường ngoài. Nếu vết thương không gây rách lá phúc mạc thì gọi là vết thương thành bụng. Vết thương thành bụng chỉ là vết thương phần mềm nhưng nhiều khi khó phân biệt với vết thương bụng.
- Cần chú ý vết thương bụng khi lỗ vào không ở trên thành bụng như vết thương ngực – bụng, vết thương tầng sinh môn – bụng. Vết thương do hỏa khí thường phức tạp và nặng hơn vết thương do bạch khí.
- Về nguyên tắc điều trị vết thương bụng là phẫu thuật, tuy nhiên ngày nay nhờ các tiến bộ trong chẩn đoán mà tỷ lệ điều trị không mổ vết thương bụng ngày càng tăng.
2. GIẢI PHẪU BỆNH
2.1. Tác nhân gây tổn thương
Có hai loại tác nhân gây vết thương bụng với mức độ tổn thương khác nhau:
- Vết thương do bạch khí (vật sắc nhọn đâm): Vết thương gọn, thường chỉ có lỗ vào và dễ định hướng tổn thương.
- Vết thương do hỏa khí: Thường nhiều tầng bị tổn thương, phức tạp và khó đánh giá.
2.2. Mức độ tổn thương
- Tổn thương thành bụng: Tổn thương gây rách da, lớp dưới da đến lớp cơ và rách lá phúc mạc thành. Vị trí tổn thương thành bụng được chia thành ba vùng: thành bụng trước (từ mũi ức đến xương mu, nằm trong giới hạn của hai đường nách trước); vùng lưng (từ bờ dưới xương hai bên đến mào chậu, nằm giữa hai đường nách trước); vùng ngực bụng (từ núm vú hai bên đến bờ dưới sườn hai bên).

Hình 1. Vết thương bụng: A: do bạch khí; B: Do hỏa khí

Hình 2. Phân loại tổn thương thành bụng.
A: thành bụng trước: chia hai vùng: vùng ngực bụng (trên), vùng bụng trước (dưới); B: thành bụng sau: chia hai vùng: vùng ngực bụng (trên), vùng lưng (dưới)
– Tổn thương các tạng trong ổ bụng:
- Dạ dày, ruột có thể bị thủng một hay nhiều lỗ, lỗ thủng to hay nhỏ tùy theo tác nhân.
- Tá tràng và đại tràng, trực tràng có thể bị thủng trong hay ngoài phúc mạc, tổn thương ngoài phúc mạc khó chẩn đoán, dễ bỏ sót khi vết thương từ phía sau vào qua khối cơ lưng dày, lỗ vào nhỏ, không được thăm dò chính xác.
Tổn thương sau phúc mạc thường nhanh chóng dẫn tới tình trạng nhiễm khuẩn nhiễm độc do viêm tấy lan tỏa khoang tế bào sau phúc mạc gây bởi các vi khuẩn ái khí và kỵ khí.
- Gan, lách, tụy, thận: Tổn thương có thể đơn giản nếu ở ngoại vi, nông, nhỏ hoặc có khi rất phức tạp nếu tổn thương sâu, rộng và rách đường bài xuất (đường mật, ống tụy, đài bể thận).
- Bàng quang bị rách trong hay ngoài phúc mạc.
- Mạch máu: Đường đi của tác nhân có thể làm rách hoặc đâm xuyên qua mạch máu lớn gây hội chứng chảy máu trong ổ bụng.
3. TRIỆU CHỨNG VÀ CHẨN ĐOÁN
3.1. Trường hợp dễ chẩn đoán
Khi vết thương bụng có lòi tạng hay mạc nối lớn, hoặc qua vết thương có chảy dịch của một tạng nào đó trong bụng, như dịch tiêu hóa, thức ăn, dịch mật, nước tiểu, phân…

Hình 3. Vết thương thành bụng trước có lòi mạc nối lớn
3.2. Trường hợp khó chẩn đoán
Chẩn đoán: Biểu hiện vết thương thành bụng như vết thương phần mềm, kết hợp với một trong hai hội chứng: hội chứng viêm phúc mạc hoặc hội chứng chảy máu trong ổ bụng.
– Có thể:
- Hoặc thăm dò vết thương thành bụng thấy thủng phúc mạc: kiểm tra từng lớp của vết thương, hoặc có thể gây tê và mở rộng vết thương để kiểm tra.
- Hoặc nội soi thăm dò ổ bụng thấy thủng phúc mạc (vết thương sau khó thăm dò)
– Hỏi bệnh:
- Loại tác nhân gây ra vết thương, hình dạng, kích thước, hướng đi của vết thương giúp nhận định khả năng tổn thương tạng.
- Hoàn cảnh, tư thế bệnh nhân so với tác nhân gây thương tích cũng góp phần giúp định hướng tổn thương.
– Triệu chứng toàn thân:
- Bệnh nhân có thể trong tình trạng bình thường nếu đến sớm và không có mất máu nhiều. Trong trường hợp tổn thương tạng đặc gây mất máu nhiều thì bệnh nhân sẽ ở trong tình trạng sốc, nặng hay nhẹ tùy mức độ máu mất. Nếu tổn thương tạng rỗng hoặc vết thương đến muộn bệnh nhân có hội chứng nhiễm khuẩn.
– Triệu chứng cơ năng:
- Đau bụng khu trú vùng vết thương hay lan tỏa khắp ổ bụng giúp hướng tới có hay không có tổn thương tạng.
Các triệu chứng nôn ra máu, ỉa ra máu chứng tỏ có tổn thương đường tiêu hóa, đái ra máu biểu hiện tổn thương hệ tiết niệu.
– Triệu chứng thực thể:
- Khám vết thương: Đánh giá số lượng, kích thước, vị trí, đường đi của vết thương, hướng đi của tác nhân đồng thời xem có dịch gì chảy qua vết thương.
- Khám bụng: Đánh giá tình trạng ổ bụng theo hai loại tổn thương tạng (đặc và rỗng) với hai hội chứng (chảy máu trong và viêm phúc mạc) tương tự như trong chấn thương bụng (tham khảo bài Chấn thương bụng).
– Triệu chứng cận lâm sàng:
- X quang bụng không chuẩn bị: Nếu thấy liềm hơi thì chắc chắn là vết thương thấu bụng. Có thể thấy dị vật trong trường hợp vết thương do hỏa khí (viên đạn, mảnh đạn).

Hình 4. X quang ngực cho thấy liềm hơi dưới vòm hoành
- Siêu âm: Nếu vỡ tạng đặc sẽ thấy có dịch (máu) trong ổ bụng và hình ảnh vỡ tạng, nếu vỡ tạng rỗng thì thấy có dịch trong ổ bụng.
- Xét nghiệm: Biểu hiện của hội chứng chảy máu trong hoặc là hội chứng viêm phúc mạc.
- Chọc rửa ổ bụng: Cũng tương tự như trong chấn thương bụng (tham khảo bài Chấn thương bụng).
- Chụp cắt lớp vi tính: Cho kết quả dịch hay khí ổ bụng, hình ảnh tổn thương tạng rõ ràng hơn so với các thăm dò khác.
4. ĐIỀU TRỊ
– Chỉ định điều trị:
+ Điều trị phẫu thuật:
. Chảy máu trong ổ bụng và sốc mất máu.
. Viêm phúc mạc.
. Vết thương có lòi tạng.
. Vết thương còn găm liền tác nhân gây vết thương.
. Có chảy máu tươi qua sonde dạ dày hoặc qua hậu môn.
. Bệnh nhân đa chấn thương hoặc tình trạng tinh thần không tỉnh, khó theo dõi.
+ Điều trị bảo tồn và theo dõi:
. Đánh giá tình trạng bệnh nhân 6 tiếng/lần: các dấu hiệu toàn thân và tình trạng bụng.
. Theo dõi: công thức máu, siêu âm bụng.
. Thời gian theo dõi: 24 tiếng
. Biểu hiện tiến triển tốt: dấu hiệu toàn thân ổn định, bụng đỡ đau, bệnh nhân ăn được và có lưu thông tiêu hóa.
– Hồi sức chống sốc (nếu có): bù khối lượng tuần hoàn, giảm đau, chống suy hô hấp.
– Sơ cứu vết thương bụng có lòi tạng:
+ Lau máu vết thương, tạng lòi ra bằng dung dịch NaCl 9‰ vô khuẩn.
+ Dùng hộp hay bát sạch vô trùng càng tốt che bọc phía ngoài tạng bị lộ để bằng ép lên trên không để tạng tiếp tục lòi ra ngoài, tránh nguy cơ hoại tử tạng trong thời gian chuyển tới tuyến chuyên khoa.
+ Chú ý cần giảm đau tốt cho bệnh nhân tránh gây sốc do đau.
+ Cần tiêm phòng uốn ván và dùng kháng sinh dự phòng cho bệnh nhân.
Trường hợp bệnh nhân có sốc thì tiến hành phối hợp chống sốc bao gồm bù khối lượng tuần hoàn và giảm đau, vận chuyển nhẹ nhàng.
– Điều trị phẫu thuật:
+ Nguyên tắc phẫu thuật: thăm dò tỉ mỉ, toàn diện, có hệ thống các tạng trong ổ bụng. Hiện nay, có thể dùng phẫu thuật nội soi chẩn đoán trong vết thương bụng để phát hiện các tạng bị tổn thương và xử trí một số trường hợp tổn thương không quá phức tạp.
+ Phương pháp gây mê: Về nguyên tắc vết thương bụng phải điều trị bằng phẫu thuật và gây mê toàn thân có giãn cơ là cần thiết. Tuy nhiên, trong một số trường hợp khi vết thương nhỏ, không thấy rõ triệu chứng của vết thương thấu bụng có thể áp dụng gây tê tại chỗ rồi mở rộng vết thương để kiểm tra, nếu phúc mạc không rách tức là một vết thương thành bụng sẽ xử lý như vết thương phần mềm, nếu có rách phúc mạc thì sẽ mở bụng.
+ Đường mổ: Thông thường nhất vẫn là đường giữa trên dưới rốn. Trong một số tình huống cụ thể, có thể mở rộng từ vết thương hay một đường mổ gần vết thương.
+ Giải quyết tổn thương: Cách xử lý tương tự như trong chấn thương bụng (tham khảo bài Chấn thương bụng).
KẾT LUẬN
Vết thương bụng vẫn còn khá thường gặp hiện nay. Chẩn đoán chính xác vết thương thấu bụng hay vết thương thành bụng là vấn đề cần thiết và có ý nghĩa quyết định phương pháp điều trị cụ thể. Phẫu thuật vẫn giữ vai trò quan trọng trong điều trị vết thương thấu bụng và xử trí tùy thuộc vào tổn thương cụ thể của từng tạng.
Cập nhật thông tin mới nhất về kiến thức y học và test y học tại facebook TEST Y HỌC
Tham gia nhóm zalo: Tài Liệu Y Học Tổng Hợp
Ôn thi nội trú, sau đại học TẠI ĐÂY
