Viêm Tụy Cấp

Bài 24

VIÊM TỤY CẤP

Viêm tụy cấp (VTC) là một cấp cứu thường gặp do men tụy từ dạng chưa hoạt động chuyển thành dạng hoạt động ngay tại tuyến tụy và tiêu hủy tuyến tụy. Bệnh cảnh lâm sàng thường phức tạp, dễ nhầm với các bệnh ngoại khoa khác như tắc ruột, thủng dạ dày, viêm phúc mạc… Để chẩn đoán viêm tụy cấp trước tiên phải nghĩ tới và tìm các dấu hiệu lâm sàng và cận lâm sàng. Trong những năm gần đây, nhờ sự phát triển của xét nghiệm, chẩn đoán hình ảnh như siêu âm, chụp cắt lớp vi tính… cùng với sự tiến bộ trong hồi sức, can thiệp ít xâm lấn và phẫu thuật, tỷ lệ biến chứng và tử vong ngày càng giảm.

1. NGUYÊN NHÂN VÀ CƠ CHẾ BỆNH SINH

Hai nguyên nhân thường gặp nhất là sỏi mật và rượu, sau đó là các nguyên nhân do phẫu thuật, sau chấn thương tụy, sau chụp mật – tụy ngược dòng, nhiễm trùng và ký sinh trùng (giun đũa), rối loạn mỡ máu, bất thường giải phẫu của tuyến tụy, sau cùng là nhóm không rõ nguyên nhân.

Ở châu Âu, Mỹ, nguyên nhân do rượu là chủ yếu, sau đó là sỏi túi mật. Ở Việt Nam, nguyên nhân thường gặp nhất là do sỏi mật và VTC do rượu xuất hiện ngày một tăng dần.

Cơ chế bệnh sinh của VTC: do hiện tượng tăng tiết các men của tụy, đặc biệt là trypsin dạng chưa hoạt động bị hoạt hóa thành dạng hoạt động ngay tại tuyến tụy gây tiêu hủy các tổ chức tụy.

Bình thường dịch tụy chứa chất ức chế ngăn cản sự hoạt hóa trypsinogen, khi gặp men enterokinase của tá tràng, dịch mật thì trypsinogen được hoạt hóa thành thể hoạt động (trypsin) gây tiêu hủy tổ chức tụy ngay ở tuyến tụy.

Giả thuyết về các cơ chế gây nên VTC do từng loại nguyên nhân được giải thích như sau: rượu gây tăng bài tiết của tụy, tăng tiết dịch vị, do đó độ acid ở tá tràng tăng cao gây tăng bài tiết dịch tụy và bicarbonat. Rượu gây tổn thương tuyến tụy là do sự thoát khỏi lòng ống tụy của men tụy, gây nên tổn thương nhu mô tụy, gây viêm tụy qua cơ chế trung gian của tình trạng tăng cao triglycerid trong máu sau khi uống rượu xảy ra ở một số cá thể. Chylomicrons thường được tạo thành 1-2 giờ sau khi ăn, tăng cao nhất sau 4-5 giờ và được biến mất trong vòng 8 giờ. Khi lượng triglycerid vượt quá 1000mg/dL, chylomicrons hầu như hiện diện thường xuyên trong các mao mạch có thể gây tắc nghẽn các mao mạch tụy dẫn đến thiếu máu gây hoại tử và toan hóa máu. Trong môi trường acid, các acid béo tự do gây hoạt hóa trypsinogen dẫn đến quá trình “tự tiêu hóa” mô tụy gây nên VTC

Sỏi mật: Sỏi mật di chuyển xuống dưới phần thấp của ống mật chủ, gây tắc Oddi trước khi rơi xuống tá tràng, kích hoạt men tụy gây viêm tụy cấp. Cơ chế này được kiểm chứng trên lâm sàng thấy có sỏi trong phân ở 90% các trường hợp viêm tụy cấp do sỏi.

90% các bệnh nhân có tiền sử viêm tụy do sỏi có ống chung giữa ống mật và ống tụy.

2. GIẢI PHẪU BỆNH

Theo triệu chứng lâm sàng và giải phẫu bệnh có hai loại VTC là: VTC thể phù (tổn thương ở mức độ vừa phải, tỷ lệ tử vong < 1%) và VTC thể hoại tử chảy máu (có tổn thương hoại tử tuyến tụy, tỷ lệ tử vong > 40%).

2.1. VTC thể phù

2.1.1. Đại thể

Tụy phù giống như phong bế novocain, tổ chức tụy mủn, không có hoại tử hay chảy máu, giữa các múi tụy là tổ chức phù nề ngăn cách, có thể thấy hiện tượng hoại tử mỡ nhưng rất hạn chế.

2.1.2. Vi thể

Hiện tượng phù nề của tổ chức liên kết giữa các nang tụy, có xâm nhập bạch cầu đa nhân và lympho, các nang và cấu trúc ống tụy còn nguyên vẹn, các mao mạch sung huyết. Khi khỏi không để lại di chứng.

2.2. VTC thể hoại tử chảy máu

2.2.1. Đại thể

Ổ bụng có dịch đỏ sẫm màu, có nhiều vết nến rải rác khắp ổ bụng, bản chất đây là ester của acid béo được giải phóng do hiện tượng hoại tử mỡ và ion can xi. Đây là một tổn thương rất đặc hiệu của VTC thể hoại tử, tuy nhiên có thể gặp trong thủng tá tràng, chấn thương tổ chức mỡ. Tụy bị hoại tử chảy máu toàn bộ hay một phần tụy, khu trú hay rải rác khắp tụy, biểu hiện bằng những phần tụy bình thường vàng nhạt chuyển thành màu đỏ sẫm hay tím sẫm như quả bồ quân hay tím đen như lá úa. Đánh giá mức độ tổn thương có thể khó khăn vì tổn thương có thể chỉ ở bề mặt tụy nhưng cũng có thể đã chiếm toàn bộ tụy.

2.2.2. Vi thể

Nang tụy bị phá hủy, mạch máu bị phá hủy tạo thành những đám chảy máu, có những đám hoại tử, khi khỏi để lại sẹo.

2.2.3. Diễn biến

Hiện tượng hoại tử lúc đầu còn khu trú ở hậu cung mạc nối, về sau lan tới các cơ quan lân cận, các mảnh tổ chức tụy hoại tử, máu, dịch tụy tạo thành các phản ứng viêm rõ rệt và lan ra khắp ổ bụng, bóc tách các lớp tổ chức tạo nên máu tụ quanh rốn (dấu hiệu Cuellen), có thể gây tràn dịch màng phổi.

Hình 1. Hoại tử tụy đại thể

Hình 2. Hoại tử tụy vi thể

3. CHẨN ĐOÁN XÁC ĐỊNH

3.1. Lâm sàng

3.1.1. Triệu chứng cơ năng

Đau bụng trên rốn (trường hợp điển hình: sau bữa ăn thịnh soạn) là triệu chứng chủ yếu, có thể âm ỉ hay dữ dội từng cơn lặp lại, đau xuyên ra sau lưng và lan lên vai, lan ra phần dưới ổ bụng. Kèm theo là dấu hiệu buồn nôn, nôn và bí trung đại tiện.

3.1.2. Triệu chứng toàn thân

Trong VTC thể phù, tình trạng toàn thân còn tương đối tốt trong đa số các trường hợp. Trái lại, 80% trường hợp VTC thể hoại tử chảy máu có biểu hiện sốc như mạch nhanh nhỏ, huyết áp tụt do đau, giãn mạch, tăng tính thấm làm thoát dịch vào khoang gian bào, khoảng ổ bụng… tuy nhiên không có sự tương xứng song song giữa mức độ nặng của toàn thân với dấu hiệu thực thể nghèo nàn.

Có thể thấy một số dấu hiệu sau cho biết là VTC nặng như: vàng da vàng mắt, tràn dịch màng phổi, chảy máu tiêu hóa, rối loạn tâm thần, hôn mê…

3.1.3. Triệu chứng thực thể

Trong VTC thể phù, thành bụng co cứng giống như thủng dạ dày. Trong VTC thể hoại tử chảy máu, bụng trướng khu trú trên rốn sau trướng khắp bụng, vừa giống như viêm phúc mạc, vừa giống như tắc ruột. Vùng trên rốn có thể thấy khối ấn đau, có phản ứng thành bụng. Trường hợp muộn thấy những mảng bầm tím quanh rốn.

Điểm sườn lưng (điểm Mayo-Robson) đau là dấu hiệu đặc hiệu rất có giá trị trong chẩn đoán VTC.

3.2. Cận lâm sàng

3.2.1. Xét nghiệm

– Amylase máu và niệu tăng:

Amylase máu tăng cao là dấu hiệu sớm (> 3 lần giá trị bình thường tối đa), nếu sau 10 ngày còn cao có thể là dấu hiệu của biến chứng: nang giả tụy, áp xe tụy, trong VTC hoại tử chảy máu nặng có thể lại không cao, amylase không được coi là một yếu tố tiên lượng bệnh. Lưu ý, amylase có thể tăng trong một số bệnh khác như tắc ruột, thủng dạ dày…

– Lipase tăng sau 4-8 giờ, cao nhất sau 24 giờ và giảm về bình thường hay gần như bình thường sau 8-14 ngày.

– Đường máu tăng.

– Can xi máu giảm, khi < 80 mg / l rất có ý nghĩa trong chẩn đoán và tiên lượng bệnh.

– Những dấu hiệu sinh học khác: có thể tăng transaminase, phosphatase kiềm, bilirubin, LDH… Khi triglycerid tăng > 11,3 mmol/L được xem là nguyên nhân VTC khi không có nguyên nhân sỏi, rượu.

– Bạch cầu < 4G/L hay > 12 G/l là dấu hiệu xấu.

– CRP tăng > 150mg/L vào ngày thứ 3 là một yếu tố tiên lượng nặng.

– Procalcitonin rất có giá trị trong chẩn đoán bội nhiễm.

3.2.2. Chẩn đoán hình ảnh

3.2.2.1. Siêu âm

Là thăm dò không xâm lấn có thể làm tại giường, thấy tụy to hơn bình thường, dịch quanh tụy và trong ổ bụng. Có thể thấy hình ảnh hoại tử nhu mô tụy, nang tụy, sỏi giun đường mật hay ống Wirsung.

Nhược điểm: không thăm dò được khi vướng hơi.

3.2.2.2. X quang

– Chụp bụng không chuẩn bị: không có liềm hơi, không có mức nước hơi, có thể thấy dấu hiệu quai ruột cảnh vệ (quai đầu hỗng tràng giãn hơi), một đoạn trên đại tràng trái giãn.

– Chụp cắt lớp vi tính (CT Scanner): rất có giá trị trong chẩn đoán viêm tụy cấp khi amylase/lipase không tăng, đánh giá tổn thương tụy chính xác hơn siêu âm, không

phụ thuộc vào tình trạng ổ bụng và xác định được nguyên nhân viêm tụy như sỏi, giun… Mức độ tổn thương theo Balthazar EJ như sau:

A: Tụy bình thường.

B: Tụy to.

C: Thay đổi ở tụy hay lớp mỡ quanh tụy do viêm.

D: Có một khối dịch đọng quanh tụy.

E: Có 2 khối dịch đọng và /hoặc có khí trong một khối.

Hình 3. Tổn thương độ C trên CT Scanner

Hình 4. Tổn thương độ E trên CT Scanner

3.2.3. Điện tim

Có thể thấy dấu hiệu thiếu máu cơ tim như ST chênh, T dẹt.

3.3. Chẩn đoán theo phân loại Atlanta 2016

– Chẩn đoán xác định viêm tụy cấp khi có ≥ 2 trong 3 tiêu chuẩn sau:

+ Đau bụng gợi ý viêm tụy cấp tính.

+ Amylase hoặc lipase huyết thanh gấp > 3 lần giá trị tối đa bình thường.

+ Đặc điểm chẩn đoán hình ảnh.

– Chẩn đoán độ nặng: được chia làm 3 mức độ, mức độ nhẹ chiếm 80-85%, tỷ lệ chết 1-3%, mức độ trung bình và nặng có tỷ lệ chết từ 13-35%.

+ Mức độ nhẹ:

. Không suy tạng.

. Không có biến chứng toàn thân hay tại chỗ.

. Thường ra viện trong vòng 1 tuần.

+ Mức độ trung bình:

. Suy tạng thoáng qua (hết trong vòng 48 giờ).

. Biến chứng toàn thân hay tại chỗ, tụ dịch ở tụy hay quanh tụy.

. Bệnh phối hợp nặng lên do viêm tụy.

+ Mức độ nặng (tỷ lệ chết 36-50%): suy tạng kéo dài > 48 giờ: suy một hay nhiều tạng.

4. CHẨN ĐOÁN PHÂN BIỆT

4.1. Bệnh lý ngoại khoa

  • Thủng ổ loét dạ dày tá tràng.
  • Tắc ruột (xoắn ruột).
  • Viêm phúc mạc mật.
  • Nứt rạn phồng động mạch chủ bụng.
  • Nhồi máu mạc treo ruột.

4.2. Bệnh nội khoa

  • Nhồi máu cơ tim.
  • Ngộ độc thức ăn.
  • Viêm phổi.
  • Nhiễm thể cetonic trong đái tháo đường.

5. DIỄN BIẾN VÀ BIẾN CHỨNG

5.1. Những yếu tố tiên lượng

Có nhiều bảng theo dõi đánh giá tiên lượng VTC như Ranson, Glasgow…. trong đó bảng Ranson là được áp dụng rộng rãi nhất, được trình bày như sau:

– Khi mới vào viện: có 5 yếu tố đánh giá:

+ Tuổi > 55.

+ Bạch cầu >16 G/L.

+ Đường máu > 2 g/l (không có tiền sử đái tháo đường).

+ LDH > 350 UI/l (gấp 1,5 lần bình thường).

+ ASAT > 250 UI/l.

– Sau 48 giờ so với lúc vào: có 6 yếu tố đánh giá:

+ Hematocrit giảm < 10 điểm.

+ Ure máu tăng > 2 mmol/l.

+ Can xi máu giảm < 2 mmol/l.

+ PaO₂ động mạch < 60 mmHg.

+ HCO₃ giảm > 4 mEq/l.

+ Dịch đọng > 6 lít.

– Đánh giá: nếu có 3 tiêu chuẩn là VTC nặng.

5.2. Biến chứng

5.2.1. Biến chứng tại chỗ

– Viêm tụy hoại tử: khi tổ chức tụy viêm hoại tử được khu trú có nghi ngờ nhiễm khuẩn, khi suy tạng kéo dài > 4 tuần. Can thiệp dẫn lưu qua da được lựa chọn.

– Áp xe tụy: khi viêm tấy lan tỏa, nang giả tụy bị bội nhiễm chiếm 20-40% VTC mức độ nặng, biểu hiện hội chứng nhiễm trùng nhiễm độc sốt cao dao động, thể trạng suy sụp nhanh, tỷ lệ tử vong cao. Điều trị: dẫn lưu dưới hướng dẫn của siêu âm hay CT Scanner.

– Nang giả tụy và biến chứng:

Thường xuất hiện sau VTC từ 1-4 tuần, dịch viêm được khu trú lại thành ổ bởi các tạng lân cận và phần ứng xơ hóa, không có tế bào biểu mô ống tụy bao bọc, có thể tự tiêu hay to ra gây đau hay vỡ, chảy máu trong nang. Nếu > 6 tháng còn tồn tại có triệu chứng, cần dẫn lưu vào đường tiêu hóa.

Hình 5. Nang giả tụy trên CT Scanner

– Chảy máu trong ổ bụng do loét hoại tử mạch máu.

5.2.2. Toàn thân

  • Đông máu rải rác trong lòng mạch.
  • Suy hô hấp cấp.
  • Thiếu máu cơ tim.
  • Suy thận cấp.
  • Rối loạn tâm thần.
  • Chảy máu tiêu hóa.

6. ĐIỀU TRỊ

6.1. Điều trị nội khoa

– Giảm đau: không dùng thuốc gây co thắt Oddi, dùng procain nhỏ giọt tĩnh mạch hay phong bế thần kinh tạng.

– Chống sốc: bù khối lượng tuần hoàn, khối lượng, tốc độ truyền căn cứ vào ba yếu tố: áp lực động mạch, áp lực tĩnh mạch trung ương, lượng nước tiểu. Chống rối loạn nước điện giải. Chống toan hóa máu và đảm bảo nuôi dưỡng bệnh nhân đường tĩnh mạch.

– Ức chế bài tiết dịch tụy:

+ Nhịn ăn uống hoàn toàn, đặt ống thông dạ dày hút dịch liên tục.

+ Thuốc ức chế bài tiết dịch tụy: anticholinergic (atropin) nhằm ức chế kích thích đến tuyến tụy, sandostatin hay stilamin có tác dụng ức chế bài tiết dịch tụy mạnh. Thuốc ức chế cảm thụ quan H₂ hay bơm proton có tác dụng gián tiếp làm giảm bài tiết dịch tụy do làm giảm bài tiết acid trong dịch dạ dày, đồng thời chống loét do stress.

– Điều trị biến chứng (nếu có)

+ Điều trị đường huyết cao.

+ Chống suy hô hấp.

+ Chống đông máu rải rác trong lòng mạch.

+ Chống suy tim: Dopamin…

+ Chống suy thận.

+ Vấn đề dùng kháng sinh: VTC có thể bị bội nhiễm làm tăng tỷ lệ tử vong, nên dùng kháng sinh phổ rộng tác dụng lên vi khuẩn đường ruột, thấm vào nhu mô tụy và phối hợp cả thuốc diệt vi khuẩn ái khí và kỵ khí…

6.2. Điều trị can thiệp (dẫn lưu qua da hay qua nội soi) khi

– Lâm sàng biểu hiện nghi ngờ viêm tụy hoại tử nhiễm khuẩn.

– Sau 4 tuần có suy tạng dù không có dấu hiệu hoại tử nhiễm khuẩn, dấu hiệu tắc đường mật và đường tiêu hóa do khối dịch hoại tử chèn ép, nang giả tụy to dần hay có triệu chứng.

– Sau 8 tuần có đau liên tục hoặc khó chịu.

– Rò dịch tụy vào nang giả tụy do tổn thương ống tụy.

6.3. Điều trị ngoại khoa

6.3.1. Chỉ định

  • VTC do sỏi, giun (có thể điều trị nội soi can thiệp).
  • Chảy máu không can thiệp mạch được.
  • Hoại tử ruột hoặc túi mật.
  • Rò ống tiêu hóa vào khối dịch.
  • Khi điều trị can thiệp không có kết quả.
  • Hội chứng tăng áp lực ổ bụng (áp lực > 20 mmHg và có suy tạng).

6.3.2. Mục đích

  • Giải quyết nguyên nhân gây tắc nếu có.
  • Lấy bỏ tổ chức hoại tử, cắt tụy điển hình hay không điển hình.
  • Dẫn lưu hậu cung mạc nối.
  • Mở thông hỗng tràng để nuôi dưỡng, nên áp dụng trong điều kiện không đảm bảo nuôi dưỡng đường tĩnh mạch.
  • Dẫn lưu túi mật.

7. GIÁO DỤC SỨC KHOẺ

Tư vấn sức khoẻ cho bệnh nhân khi ra viện:

– Đối với trường hợp nguyên nhân do rượu: không nên uống bia, rượu, ăn uống điều độ.

– Đối với trường hợp nguyên nhân do giun: tẩy giun định kỳ cứ 6 tháng một lần.

– Đối với trường hợp nguyên nhân do sỏi: áp dụng các phương pháp để phòng sỏi tái phát, biết dấu hiệu sỏi tái phát để khám và điều trị kịp thời.

Cập nhật thông tin mới nhất về kiến thức y học và test y học tại facebook TEST Y HỌC

Tham gia nhóm zalo: Tài Liệu Y Học Tổng Hợp

Ôn thi nội trú, sau đại học TẠI ĐÂY

Để lại một bình luận

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *

error: Content is protected !!
All in one