Bài Test Dược Lý Số 1

Nguồn phóng xạ tự nhiên có đặc điểm: tồn tại trong tự nhiên (U, Th, Ra), độ tinh khiết thấp, khó kiểm soát hoạt độ, không chủ động sản xuất. Trong y học hạt nhân, người ta không dùng nguồn tự nhiên vì không kiểm soát được năng lượng – hoạt độ – độ an toàn. YHHN dùng nguồn nhân tạo được sản xuất trong lò phản ứng hoặc máy gia tốc.

U-235 có chu kỳ bán rã ~7×10⁸ năm. Phương pháp “trơ” (irradiation trong lò) dùng neutron kích hoạt hạt nhân bia → tạo đồng vị phóng xạ. Đây là cơ sở của điều chế dược chất phóng xạ y học.

Khi bắn neutron, sản phẩm thường lẫn hạt nhân gốc và tạp, khó tách → độ tinh khiết phóng xạ thấp, ảnh hưởng chất lượng thuốc phóng xạ.

Trong YHHN, phản ứng (n,α) ít dùng vì tạo hạt α gây tổn thương mô mạnh, khó kiểm soát. Phổ biến hơn là (n,γ), (p,n).

(n,γ), (n,p), (n,α) là phản ứng hạt nhân xác định. (n,X) không phải phản ứng chuẩn trong phân loại.

Phản ứng (n,γ) giữ nguyên Z → sản phẩm có chất mang, hoạt độ riêng thấp nhưng rất phù hợp điều chế I-131 trong điều trị tuyến giáp.

Phản ứng (n,p) cần neutron nhanh (vài MeV) để thắng lực Coulomb.

²³Na + n → ²⁴Na + p. Đây là phản ứng chuẩn minh họa (n,p).

Máy gia tốc thẳng thường không đạt năng lượng rất cao như synchrotron; 80 MeV là mức của cyclotron lớn.

Máy gia tốc vòng (cyclotron) cho phép gia tốc proton năng lượng cao dùng điều chế F-18 cho PET.

Quy trình chuẩn: bắn phá bia → hòa tan → chiết – tinh chế để đạt độ tinh khiết hóa – phóng xạ.

Generator yêu cầu hạt nhân con chu kỳ bán rã NGẮN để sử dụng ngay sau chiết (vd ⁹⁹mTc).

Generator cho phép tạo dược chất phóng xạ tại chỗ, không cần lò phản ứng.

⁹⁹Mo → phân rã β⁻ → ⁹⁹mTc, nền tảng của YHHN chẩn đoán hình ảnh.

Dược chất phóng xạ có thể là hợp chất vô cơ hoặc hữu cơ, miễn đảm bảo ổn định – định hướng sinh học.

Tùy mục tiêu sinh học, có thể dùng hóa học – sinh học – gắn ngoại lai.

¹³¹I được dùng rộng rãi trong tuyến giáp do ái lực sinh học đặc hiệu.

Vitamin B12 có ion cobalt (Co) trong nhân corrin. Vi khuẩn ái kiềm được dùng để gắn ⁵⁸Co vào cấu trúc B12 sinh học, tạo hợp chất đánh dấu đúng hướng sinh học. Các phương án gắn ¹⁴C không đặc hiệu cho B12.

Thuốc phóng xạ phải đi vào tuần hoàn hoặc hệ hô hấp/tiêu hóa để phân bố – ghi hình. Đường bôi ngoài da không tạo phân bố hệ thống, không dùng trong YHHN.

Thuốc phóng xạ có thể tồn tại ở nhiều dạng vật lý. Dung dịch không nhất thiết trong suốt (vd: sulfur colloid). Vi cầu thường >20 µm, không <20 µm.

Thuốc phóng xạ không dùng để dự phòng bệnh, chỉ dùng chẩn đoán hoặc điều trị.

Đơn vị liều phóng xạ dựa trên số phân rã hạt nhân/giây. 1 Ci được định nghĩa theo 1 g Ra-226.

Thuốc phóng xạ yêu cầu độ tinh khiết rất cao để tránh phân bố sai và nhiễm xạ không mong muốn.

Tinh khiết hạt nhân không phải là PX tách khỏi HCDD mà là không lẫn đồng vị phóng xạ khác.

Ghi hình gamma camera tối ưu với gamma năng lượng trung bình (100–200 keV) → đủ xuyên mô, không gây liều cao.

Beta có tầm tác dụng mô ngắn, gây hủy tế bào tại chỗ → lý tưởng cho điều trị.

Thời gian hiệu ứng phụ thuộc vật lý (Tp) và sinh học (Tb) → cộng nghịch đảo.

Hàng rào máu–não bị phá vỡ → albumin gắn ¹³¹I khuếch tán thụ động vào khối u.

FDG đi theo chuyển hóa glucose tăng cao của tế bào ung thư.

Au-colloid được đại thực bào ăn, tập trung tại bao hoạt dịch → điều trị viêm.

Tc-DTPA ghi hình chức năng (lọc cầu thận), không phải hình thái.

Tc-MAA không theo cơ chế chuyển hóa, mà là tắc cơ học vi mạch phổi.

CEA không đặc hiệu cho u lympho → sai.

Cơ chế receptor + ví dụ 67Ga, 201Tl phù hợp; MIBG không ghi hình tuyến giáp.

Giá thành không phải mục tiêu kiểm soát chất lượng.

Kiểm soát hóa – phóng xạ là nhiệm vụ của dược sĩ phóng xạ.

Kiểm soát chất lượng thuốc phóng xạ phải tuân theo trình tự logic: (1) Tinh khiết hạt nhân và phóng xạ để đảm bảo không có đồng vị lạ → (3) kiểm tra vật lý (pH, độ trong, tiểu phân) → (4) kiểm tra dung dịch chiết (đặc biệt với generator) → (2) an toàn sinh học (vì liều rất thấp nhưng tiêm trực tiếp) → (5) đo liều trước dùng. Thứ tự sai có thể gây nhiễm xạ hoặc sai liều.

Độ tinh khiết phóng xạ đánh giá sự hiện diện của các hạt nhân không mong muốn sinh ra do phân hạch hoặc tạp nhiễm. Tổng hoạt tính không phản ánh tinh khiết; cái cần là tỷ lệ đồng vị mong muốn / đồng vị lạ.

Mỗi hạt nhân phóng xạ có năng lượng gamma đặc trưng. Đo phổ gamma cho phép xác định đúng đồng vị, phát hiện tạp → là tiêu chuẩn vàng trong YHHN.

Bức xạ ion hóa gây phân ly nước → tạo gốc tự do (•OH, •H, H₂O₂). Các yếu tố như pH, nhiệt, ánh sáng, oxy đều khuếch đại phản ứng oxy hóa, làm phá hủy liên kết thuốc – đồng vị.

Tự phân rã phụ thuộc đồng thời vào cấu trúc hóa học, hoạt độ riêng cao (nhiều phân rã trên một phân tử), năng lượng bức xạ gây ion hóa, và thời gian tồn tại (T½).

Sodium ascorbate / acid ascorbic là chất chống oxy hóa, có tác dụng bắt gốc tự do, bảo vệ thuốc phóng xạ, chứ không thúc đẩy phân hủy.

Sắc ký (TLC, HPLC) là phương pháp chuẩn để đánh giá tinh khiết hóa học. Các phương pháp khác chỉ dùng phụ trợ hoặc trong hóa học cổ điển.

Phân tử nhỏ, mang điện → điện di cao áp cho độ phân giải cao, tách nhanh, phù hợp thuốc phóng xạ thời gian ngắn.

Phổ gamma cho phép nhận diện trực tiếp năng lượng đặc trưng của ¹⁰³Ru, ¹³¹I → chính xác nhất, nhanh nhất, không phá mẫu.

Colloid không chịu được nhiệt và áp suất vì làm vỡ cấu trúc hạt. Do đó lọc trùng (0,22 µm) là phương pháp duy nhất an toàn.

Đây là dung dịch ion đơn giản, bền nhiệt → có thể dùng nhiệt, lọc, áp suất mà không phá hủy cấu trúc.

Máy chuẩn liều cần đảm bảo độ chính xác – tuyến tính – ổn định hình học để đo đúng hoạt độ tiêm, tránh quá liều hoặc thiếu liều.

Thuốc keo phụ thuộc kích thước hạt để tập trung đúng cơ quan (gan, lách, phổi). Chỉ cần sai kích thước → đổi hoàn toàn phân bố sinh học.

Kính hiển vi và màng lọc giúp phát hiện hạt lớn bất thường. Đun nóng hoặc ly tâm có thể phá cấu trúc keo → không dùng.

Trong dược lý học, 3 đường dùng thuốc cơ bản gồm: đường tiêu hóa (uống, đặt), đường tiêm (TM, TB, DD) và đường tại chỗ/niêm mạc (hô hấp, da, niêm mạc). Các đường khác là biến thể từ 3 nhóm này.

A – Mục đích điều trị: cấp cứu cần đường tiêm; điều trị duy trì ưu tiên đường uống.
B – Tính chất thuốc: Không bền acid → không uống, Bị first-pass mạnh → dưới lưỡi / tiêm
C – Tình trạng bệnh nhân: nôn, hôn mê, sốc → không dùng đường uống.
D – Tính kinh tế chỉ là yếu tố phụ, không quyết định về mặt y khoa.

Ruột non có diện tích hấp thu rất lớn (nhung mao, vi nhung mao), tưới máu mạnh, pH phù hợp → là vị trí hấp thu chính của hầu hết thuốc uống, không phải dạ dày.

Mùi vị khó chịu không phải chống chỉ định tuyệt đối vì có thể bao phim. Các yếu tố còn lại làm giảm hấp thu hoặc gây hại niêm mạc nên hạn chế dùng đường uống.

Đặt trực tràng có hấp thu không ổn định, phụ thuộc vị trí đặt, lượng phân, tưới máu trực tràng → sinh khả dụng biến thiên lớn.

Thuốc áp má được đặt giữa niêm mạc má và nướu, nơi có mạch máu phong phú, hấp thu trực tiếp vào tuần hoàn.

B. Quan trọng nhất: thuốc hấp thu trực tiếp vào TM dưới lưỡi → tuần hoàn hệ thống, tránh gan lần đầu, tác dụng nhanh.
D. pH trung tính (~6,8): thuận lợi cho thuốc không ion hóa → tăng khuếch tán thụ động.
A. tăng tiết nước bọt có thể làm nuốt mất thuốc.
C. đường dưới lưỡi KHÔNG qua gan lần đầu.

A: BN còn tỉnh nhưng nuốt khó/nôn → dưới lưỡi là lựa chọn rất tốt.
C: kém hấp thu ruột → dưới lưỡi bỏ qua tiêu hóa.
B: hôn mê → nguy cơ sặc, tắc đường thở.
D: trẻ nhỏ khó hợp tác, dễ nuốt nhầm, không an toàn.

Nitroglycerin bị chuyển hóa rất mạnh qua gan → dùng dưới lưỡi để tránh first-pass effect, cho tác dụng nhanh trong cơn đau thắt ngực.

Diện tích hấp thu rất nhỏ, chỉ phù hợp với liều rất thấp, thuốc tan tốt, mạnh.