Bài Test Dược Lý Số 3

Theo thể chất, cao thuốc gồm 3 dạng: cao lỏng, cao mềm, cao khô. Khác nhau ở mức độ cô đặc và hàm lượng dung môi còn lại.

Viên dùng trong khoang miệng (áp má/niêm mạc má) đặt giữa nướu – niêm mạc má → hấp thu qua niêm mạc miệng, tránh chuyển hóa qua gan lần đầu, cho tác dụng nhanh và ổn định.

Viên đặt âm đạo tiếp xúc dịch âm đạo → tá dược hút dịch, trương nở hoặc tan/chảy, giải phóng dược chất tại chỗ. Đây là cơ chế chính, không phụ thuộc enzym hay pH kiềm.

Niêm mạc mắt rất nhạy cảm. Dung dịch cồn gây kích ứng mạnh, đau rát, tổn thương biểu mô giác mạc. Thuốc tra mắt thường là dung dịch nước hoặc hỗn dịch, đôi khi dung dịch dầu (vitamin A) nhưng tuyệt đối tránh ethanol.

Viên nén là dạng bào chế rắn, mỗi viên chứa liều chính xác, được thiết kế để rã – hòa tan – hấp thu qua đường tiêu hóa hoặc niêm mạc (ngậm, dưới lưỡi).

Thuốc hấp thu qua hệ tĩnh mạch dưới lưỡi → tĩnh mạch chủ trên, không qua gan lần đầu, giúp tác dụng nhanh, sinh khả dụng cao, đặc biệt với nitroglycerin.

Viên sủi chứa NaHCO₃ hoặc muối natri, chống chỉ định ở BN kiêng muối Na⁺ (suy tim, THA). Các ý còn lại đều đúng về cơ chế giải phóng và hấp thu thuốc.

Ethanol (≥30°) có khả năng chiết alkaloid, glycosid, tinh dầu từ dược liệu. Cồn thuốc là dạng dung dịch ethanol chứa hoạt chất dược liệu.

Nhũ tương dầu trong nước (O/W) an toàn khi tiêm vì pha ngoài là nước → tương hợp máu. Nhũ tương W/O không dùng tiêm do nguy cơ tắc mạch.

Đường uống an toàn – tiện lợi – chi phí thấp – không xâm lấn. Tuy nhiên có chuyển hóa qua gan lần đầu, nên D sai.

Sinh khả dụng phụ thuộc độ bền thuốc trong môi trường tiêu hóa, khả năng hòa tan, hấp thu và chuyển hóa trước hấp thu; tuổi ảnh hưởng qua nhu động ruột, men gan.

Một số thuốc kích ứng mạnh hoặc tiêm sai kỹ thuật có thể gây hoại tử cơ, áp xe → D sai.

Tá dược hút dịch, trương nở hoặc tan/chảy trong môi trường âm đạo → giải phóng dược chất tại chỗ, ít phụ thuộc pH hay enzym.

Niêm mạc dưới lưỡi giàu mao mạch, hấp thu trực tiếp vào tuần hoàn hệ thống → khởi phát nhanh, hiệu quả cao, rất giá trị trong cấp cứu tim mạch.

Đường uống không xâm lấn, dễ dùng, chi phí thấp, không gây đau. Tuy nhiên luôn chịu chuyển hóa qua gan lần đầu, làm giảm sinh khả dụng → D sai.

Hấp thu đường uống phụ thuộc pH, thức ăn, nhu động ruột; khởi phát chậm nên không phù hợp cấp cứu. Nhiều thuốc kích ứng niêm mạc tiêu hóa → D sai.

Đặt dưới lưỡi hấp thu trực tiếp vào tĩnh mạch hệ thống, tránh gan lần đầu, ít phụ thuộc pH. Đường uống chịu ảnh hưởng pH, men, vi khuẩn ruột.

Tiêm bắp thường gây đau hơn tiêm dưới da do tổn thương cơ và áp lực dịch tiêm; hấp thu phụ thuộc tưới máu cơ.

Đường hít đòi hỏi kỹ thuật đúng, nếu sai gây lắng đọng ở hầu họng, giảm hiệu quả và tăng tác dụng phụ.

Viên đặt tan/chảy nhờ dịch âm đạo, giải phóng thuốc tại chỗ; tá dược hút nước mạnh có thể gây rát, khô.

Thuốc thang khó chuẩn hóa liều, phụ thuộc cách sắc và dược liệu; các ý khác đúng.

Cao thuốc giúp chuẩn hóa nồng độ, giảm thể tích, dễ bảo quản và sử dụng hơn thuốc thang.

Ethanol là dung môi chiết mạnh alkaloid, tinh dầu. Cồn thuốc không dùng cấp cứu và có thể che mùi.

Một phần thuốc vẫn có thể hấp thu toàn thân, nhất là niêm mạc viêm → C sai.

Nhũ tương nước trong dầu (W/O) không được tiêm TM do nguy cơ tắc mạch; chỉ O/W mới an toàn.

Thuốc trà là dạng rắn, khi dùng pha nước nóng để hãm → dùng dạng nước. Dược liệu thường được chia định lượng tương đối, có thể phối hợp nhiều vị. Tuy nhiên vẫn cần kiểm soát liều, D sai.

Cốm được tạo từ bột dược liệu + tá dược dính, tạo hạt → giúp định liều tốt, dễ dùng.

Cốm thường che mùi vị tốt hơn bột nhờ tá dược → C sai.

Thuốc phóng xạ dùng liều rất thấp, gắn chất mang sinh học → phản ánh chức năng mô, không xâm lấn (D sai).

Tế bào nang giáp có bơm Na⁺/I⁻ symporter, kéo iod vào ngược gradient → cơ sở điều trị và chẩn đoán.

Tc-DTPA không chuyển hóa, lưu thông theo dòng máu và thải qua thận → đánh giá tưới máu/chức năng thận.

Nhiều thuốc phóng xạ không xâm nhập tế bào mà lưu hành trong khoang mạch/kẽ.

W/O không được tiêm TM vì nguy cơ tắc mạch; chỉ O/W mới an toàn đường TM.

Corticoid bôi giữ tại chỗ, nhưng có thể hấp thu toàn thân nếu bôi rộng/kéo dài → nguy cơ ức chế trục HPA.

Hiệu quả phụ thuộc kỹ thuật hít, khó kiểm soát chính xác liều vào phổi; vẫn dùng được cho trẻ em nếu đúng dụng cụ.

Cốm có hạt lớn hơn, thêm tá dược dính → giá cao hơn; màu sắc không phải tiêu chí chính.

Hỗn dịch là hệ phân tán rắn – lỏng, hạt thuốc không tan hoàn toàn. Do đó không thể dùng đường TM vì nguy cơ tắc mạch. Ưu điểm: dùng được nhiều đường (uống, bôi), che mùi vị, có thể kéo dài tác dụng nhờ lắng chậm.

Hỗn dịch và nhũ tương đều là hệ phân tán không bền nhiệt động, có hiện tượng lắng / tách lớp. Cần lắc để phân bố đồng đều dược chất, đảm bảo liều chính xác.

Hỗn dịch và nhũ tương là hệ dị thể thô, kích thước tiểu phân thường >1 µm → không đồng nhất, dễ lắng/tách lớp, khác với dung dịch (đồng thể) hay keo.

Phân loại này dựa trên đường dùng (tiêm – uống – nhỏ mắt), vì mỗi đường có yêu cầu sinh khả dụng, vô khuẩn, độ thẩm thấu khác nhau, ảnh hưởng trực tiếp đến bào chế và an toàn.

“Dung dịch uống”, “thuốc đặt” đều phản ánh đường đưa thuốc vào cơ thể → tiêu chí đường dùng là chính, không phải cấu trúc phân tán.

Cồn gừng thường điều chế bằng hòa tan tinh dầu/hoạt chất tan trong ethanol, khác với nhiều cồn dược liệu khác chủ yếu bằng ngâm chiết.

Thuốc tiêm thường bảo quản tốt (nếu đảm bảo vô khuẩn). Ưu điểm: tác dụng nhanh, tránh chuyển hóa qua gan lần đầu, rất phù hợp cấp cứu.

Nhũ tương có kích thước lớn hơn hệ keo, nhỏ hơn hỗn dịch thô. Kích thước này quyết định độ bền, tốc độ hấp thu và nguy cơ kích ứng.

Thuốc tiêm có liều rất chính xác do đo trực tiếp. Nhược điểm thực sự: nguy cơ tai biến, yêu cầu vô khuẩn, kỹ thuật cao.

Hỗn dịch giúp che mùi vị khó chịu, phù hợp trẻ em. Tuy nhiên không bền nhiệt động, không dùng TM, giải phóng thuốc thường chậm hơn dung dịch.

Dung dịch cồn gây kích ứng mạnh giác mạc, không an toàn cho mắt. Dạng nước, dầu, hỗn dịch đều có thể dùng nếu đạt vô khuẩn và đẳng trương.

Thuốc có thể có nguồn gốc tự nhiên (morphin, penicillin), tổng hợp (paracetamol) hoặc bán tổng hợp (ampicillin). Dược lý học nghiên cứu thuốc bất kể nguồn gốc.

Penicillin được chiết xuất từ nấm Penicillium, là kháng sinh tự nhiên. Ampicillin là bán tổng hợp, sulfonamid là tổng hợp.

Penicillin G là thuốc tự nhiên, còn ampicillin, amoxicillin, methicillin là các penicillin bán tổng hợp nhằm mở rộng phổ hoặc tăng bền acid.

Thuốc có thể điều trị bệnh, phòng bệnh (vaccine), chẩn đoán (chất cản quang), hoặc điều hòa chức năng sinh lý (hormone).

BCG là vaccine, có tác dụng dự phòng lao, không dùng để điều trị triệu chứng hay bệnh đang tiến triển.

Vaccine kích thích miễn dịch chủ động đặc hiệu, tạo trí nhớ miễn dịch → phòng bệnh, không dùng để điều trị bệnh đã mắc.

Aspirin là tên gốc (generic name) của acetylsalicylic acid; các tên khác là tên biệt dược.

Acetaminophen (paracetamol) là tên gốc, còn Efferalgan, Panadol là biệt dược.

Thuốc qua màng sinh học tốt khi có độ tan lipid đủ nhưng vẫn tan nước → tỷ lệ nước/lipid cân bằng giúp khuếch tán thụ động tối ưu.

Dược lý học nghiên cứu tác động của thuốc lên cơ thể sống (dược lực học) và tác động của cơ thể lên thuốc (dược động học).

Biến dị gen (CYP450, NAT2…) làm thay đổi chuyển hóa – đáp ứng thuốc, gây khác biệt cá thể.

Giai đoạn tiền lâm sàng chủ yếu tiến hành trên động vật để đánh giá độc tính, hiệu quả trước khi thử trên người.

Dược lực học mô tả cơ chế tác dụng, receptor, đáp ứng sinh học của thuốc.