Bài Test Dược Lý Số 4

Dược động học nghiên cứu hấp thu – phân bố – chuyển hóa – thải trừ (ADME), không nghiên cứu cơ chế tác dụng.

Tác dụng chính là tác dụng mong muốn, được chỉ định trong điều trị.

Isoniazid ức chế tổng hợp acid mycolic của Mycobacterium tuberculosis → diệt khuẩn lao.

Tetracyclin gắn Ca²⁺ trong răng → đổi màu vĩnh viễn, không hồi phục.

Paracetamol có tác dụng toàn thân, các thuốc còn lại chủ yếu tác dụng tại chỗ đường tiêu hóa/da.

Streptomycin + isoniazid tác động hai cơ chế khác nhau trên vi khuẩn lao, tăng hiệu quả diệt khuẩn.

Streptomycin + penicillin không tăng hiệu quả lẫn nhau, thậm chí có thể đối kháng trên một số vi khuẩn.

Morphin gắn receptor opioid μ, gây giảm đau trung ương. Aspirin và antacid không qua receptor đặc hiệu.

Thuốc có thể gắn receptor sinh lý (β-receptor, muscarinic), enzym (ức chế men COX, ACE) hoặc kênh ion (Na⁺, Ca²⁺). Việc gắn này làm thay đổi tín hiệu nội bào → thay đổi chức năng sinh lý → tạo tác dụng điều trị hoặc độc tính.

Sulfonamid tác động bằng ức chế cạnh tranh tổng hợp acid folic của vi khuẩn (enzym dihydropteroate synthase) → không gắn receptor sinh lý → tác dụng trực tiếp trên chuyển hóa vi khuẩn.

Dạng bào chế thuộc về thuốc. Tuổi, giới, bệnh lý làm thay đổi hấp thu – phân bố – chuyển hóa – thải trừ → thay đổi nồng độ thuốc tại receptor.

Tương tác dược động học luôn biểu hiện đầu tiên bằng thay đổi nồng độ thuốc trong máu, từ đó mới dẫn đến tăng/giảm hiệu quả hay độc tính.

Trên lâm sàng, tương tác hay gặp nhất là thay đổi hấp thu – chuyển hóa – thải trừ (CYP450, pH dạ dày, gắn protein).

Dược động học bao gồm hấp thu – phân bố – chuyển hóa – thải trừ. Tương tác có thể xảy ra ở bất kỳ khâu nào trong 4 khâu này.

Vi khuẩn ruột ảnh hưởng chu trình gan–ruột; thay đổi pH, nhu động ruột; tổn thương niêm mạc → làm thay đổi lượng thuốc được hấp thu.

Aspirin là acid yếu → cần môi trường acid để tan tốt. PPI ↑ pH dạ dày → ↓ tan → ↓ hấp thu.

Tốc độ hấp thu phụ thuộc tuần hoàn tại vị trí hấp thu và nhu động tiêu hóa, không nhất thiết làm đổi AUC.

Morphin ức chế nhu động ruột → kéo dài thời gian lưu thuốc ở dạ dày → làm chậm hấp thu.

Tất cả đều làm thay đổi diện tích tiếp xúc và thời gian hấp thu thuốc.

Thiazid cạnh tranh bài tiết uric tại ống thận → ứ uric → gout.

Kháng sinh ↓ vi khuẩn ruột → ↓ tái hấp thu estrogen → ↓ hiệu quả tránh thai.

Vi khuẩn ruột cần cho chu trình gan–ruột của nhiều thuốc → giảm VK ruột làm giảm hiệu quả thuốc.

Probenecid ức chế bài tiết penicillin tại ống thận → ↑ nồng độ penicillin.

Diclofenac đẩy tolbutamid khỏi albumin → ↑ phần tự do → ↑ tác dụng và độc tính.

Tương tác dược động học làm thay đổi ADME (hấp thu – phân bố – chuyển hóa – thải trừ) → hậu quả trực tiếp là thay đổi nồng độ thuốc trong huyết tương, từ đó dẫn đến tăng hoặc giảm tác dụng điều trị và/hoặc độc tính. Không làm thay đổi bản chất cơ chế tác dụng của thuốc (đó là dược lực học).

Carbamazepin, phenytoin, barbiturat đều cảm ứng CYP450, làm tăng chuyển hóa thuốc khác → giảm nồng độ. Cimetidin là thuốc ức chế enzym CYP450, làm giảm chuyển hóa → tăng nồng độ thuốc dùng kèm.

Rifampicin, carbamazepin, phenytoin là cảm ứng enzym mạnh → tăng chuyển hóa estrogen/progestin → giảm hiệu quả tránh thai. Ethanol không phải cảm ứng enzym ổn định theo cơ chế này (tác động ethanol phức tạp, không phải nguyên nhân chính làm giảm hiệu quả tránh thai đường enzym).

Tương tác ở giai đoạn phân phối (đặc biệt là đẩy thuốc khỏi protein huyết tương) làm tăng nồng độ thuốc tự do → tăng tác dụng và độc tính. Không ảnh hưởng sinh khả dụng (thuộc hấp thu) hay cơ chế tác dụng.

Tương tác thải trừ (ức chế hoặc tăng bài tiết thận, thay đổi lọc cầu thận, bài tiết ống thận) → ảnh hưởng trực tiếp đến độ thanh thải (Cl) → làm thay đổi thời gian bán thải (t½). AUC có thể thay đổi gián tiếp, nhưng thông số đặc trưng nhất là t½.

Trẻ nhỏ khó hợp tác đường uống, nguy cơ nôn → giảm hấp thu. Đặt trực tràng tránh chuyển hóa lần đầu qua gan, hấp thu ổn định hơn trong bối cảnh sốt cao – kích thích.

Paracetamol có dạng siro (uống), tiêm TM, đặt trực tràng. Câu hỏi kiểm tra kiến thức thực hành – không phải cơ chế.

Theo YHCT: đau cấp do hàn – ứ → dùng thuốc tính ấm, hướng giáng giúp thông kinh lạc, giảm đau → phù hợp sinh lý bệnh.

Đau cơ xương cấp thường cần ≥4 tuần để phục hồi hoàn toàn mô liên kết – cơ – dây chằng. Ngắn hơn dễ tái phát.

Thuốc thang: hấp thu nhanh, linh hoạt liều, phù hợp bệnh cấp → ưu thế dược động học (onset nhanh).

Thuốc hoàn: giải phóng chậm, dùng dài ngày → phù hợp giai đoạn phục hồi (maintenance).

Lithium hấp thu chậm, không gắn protein, phân bố dịch ngoại bào → rửa toàn ruột hiệu quả hơn than hoạt.

Lithium: phân tử nhỏ, tan nước, không gắn protein → thẩm tách máu hiệu quả nhất.

Colchicin gắn protein + chu trình gan–ruột → than hoạt làm gián đoạn chu trình gan–ruột.

Vd lớn + gắn protein → lọc máu không hiệu quả.

Nghiên cứu độc tính (cấp, bán trường diễn, trường diễn) nhằm xác định ngưỡng an toàn, cơ quan đích, mối liên quan liều – đáp ứng, là nền tảng bắt buộc trước thử nghiệm lâm sàng → ý nghĩa quyết định trong phát triển thuốc.

LD50 cần tỷ lệ tử vong ≥50%. Trong dữ liệu: không có tử vong, chỉ xuất hiện triệu chứng → không thể suy ra LD50, phải làm nghiên cứu liều cao hơn.

NOAEL = liều cao nhất không gây tác dụng bất lợi quan sát được. Ở 100 mg/kg không có triệu chứng, còn 200 mg/kg bắt đầu có độc tính → NOAEL = 100 mg/kg.

LOAEL = liều thấp nhất gây tác dụng bất lợi. Dữ liệu chỉ ghi nhận độc tính ở 200 mg/kg, nhưng không có dãy liều thấp hơn → không xác định chính xác LOAEL.

ADR đe dọa tính mạng (suy hô hấp, tụt HA, nhịp nhanh) nhưng hồi phục được → xếp ADR nặng (severe), chưa phải nghiêm trọng (fatal/permanent).

ADR nặng phải báo cáo trong vòng 7 ngày theo quy định cảnh giác dược.

Viên đặt âm đạo thường dùng tá dược tan trong dịch âm đạo (PEG, gelatin glycerin) → giải phóng thuốc nhờ niêm dịch, không phụ thuộc nhiệt độ.

Gây nôn nguy cơ hít sặc, tổn thương thực quản, không hiệu quả với nhiều độc chất → hiện nay rất hạn chế sử dụng.

99mTc được sinh ra từ phân rã β⁻ của 99Mo trong generator Mo–Tc.

Receptor có số lượng hữu hạn, có thể bão hòa → là cơ sở của đường cong liều – đáp ứng.

Vd = D / (Cp × F) nếu dùng liều uống; phản ánh mức độ phân bố thuốc ra mô.

Paraquat bị hấp phụ mạnh bởi than hoạt → giảm hấp thu, tăng thải trừ.

ADR phòng được (preventable ADR) thường xuất phát từ sai sót kê đơn, dùng thuốc, theo dõi, đặc tính thuốc (liều hẹp, tương tác), và hành vi bệnh nhân (dùng sai liều, không tuân thủ).

Việc BN quay lại điều trị không phải tiêu chí xác định nghiện. Nghiện liên quan đến lệ thuộc tâm thần – thể chất, không chỉ số lần dùng thuốc.

Hấp thu qua da/niêm mạc phụ thuộc diện tích, độ dày da, tình trạng tưới máu, → liều hấp thu khó kiểm soát, đặc biệt với thuốc mạnh.

Rửa dạ dày không còn khuyến cáo rộng rãi, chỉ dùng rất hạn chế do nguy cơ hít sặc, thủng thực quản, và hiệu quả thấp.

Chỉ thuốc tự do mới có tác dụng. Thuốc gắn protein là dạng dự trữ, có thể bị đẩy ra bởi thuốc khác → tăng độc tính.

Cao mềm giữ lượng nước trung gian → đảm bảo tính dẻo, thuận lợi bào chế nhưng vẫn ổn định.

Khuếch tán thụ động phụ thuộc chênh lệch nồng độ, không cần ATP hay chất mang → cơ chế chính của nhiều thuốc tan lipid.

Kim tiền thảo có flavonoid và saponin → tăng lọc cầu thận, tăng bài niệu, hỗ trợ sỏi tiết niệu.

Lá chứa tinh dầu (carvacrol, thymol) → giảm co thắt phế quản, kháng khuẩn nhẹ.