Khám Cột Sống, Xương Chậu

Bài 8

KHÁM CỘT SỐNG, XƯƠNG CHẬU

PHẦN I: KHÁM CỘT SỐNG

1. ĐẠI CƯƠNG

Cột sống là trụ cột, nằm chính giữa thành sau thân mình, chạy dài từ mặt dưới xương chẩm đến hết xương cụt, gồm 32 đốt sống nối ghép nhau.

Cột sống được mô tả là một xương dài phân đoạn. Nhìn nghiêng cột sống có bốn đoạn cong sinh lý, từ trên xuống dưới gồm có: đoạn cổ (cervical viết tắt là C) cong lõm ra sau; đoạn ngực (thoracic viết tắt là T; hoặc dorsal viết tắt là D) cong lõm ra trước; đoạn thắt lưng (lumbar viết tắt là L) cong lõm ra sau và đoạn cùng cụt (sacrum viết là S) cong lõm ra trước. Cấu trúc các đoạn cong của cột sống để thích nghi với tư thế đứng thẳng của cơ thể người.

Hình 1. Sơ lược giải phẫu toàn bộ cột sống

Các động tác của cột sống (Cúi – Ngửa – Xoay – Nghiêng) rất linh hoạt: vừa di động và bán động. Di động nhất là cột sống cổ, ít nhất là cột sống ngực, trung bình là cột sống lưng. Cột sống cùng bảo vệ tủy sống khỏi các chấn thương.

Các thành phần chính của đốt sống gồm: thân đốt sống, cung sau, các mỏm gai, mỏm khớp, cuống sống và đĩa sống (đĩa đệm). Để giữ vững cột sống có các dây chằng: dọc trước, dọc sau, dây chằng vàng, dây chằng liên gai và liên mỏm.

Hình 2. Giải phẫu thân đốt sống

  1. Mỏm gai, 2. Mỏm ngang, 3. Củ trước mỏm ngang, 4. Mảnh cung sống, 5. Mỏm khớp trên, 6. Cuống cung sống, 7. Thân đốt sống, 8. Diện khớp với chỏm xương sườn trên, 9. Ống tủy

Cột sống chứa tủy sống (thần kinh trung ương) trong ống sống và cho ra các rễ thần kinh (thần kinh ngoại biên) qua các lỗ liên sống để chi phối các hoạt động của cơ thể (cảm giác, vận động, phản xạ). Ở các đốt sống thấp, tủy sống không nằm cùng bọc với đốt sống cùng tên.

Chipault đưa ra cách tính (tương đối) sau:

Đốt sống Tủy sống
Đốt sống cổ cao tủy = Xương
Đốt sống cổ thấp tủy = Xương + 1
Đốt sống ngực cao tủy = Xương + 2
Đốt sống ngực thấp tủy = Xương + 3
Đốt L2 Chóp tủy

Hình 3. Minh họa mối tương quan giữa các đốt sống và các đoạn tủy

Hình 4. Tủy sống và rễ thần kinh

2. KHÁM LÂM SÀNG VÀ X QUANG CỘT SỐNG

Khi khám cột sống, cần phải cởi hết áo quần để bộc lộ toàn bộ cột sống từ chẩm xuống tới cùng cụt, tư thế đứng chụm hai gót chân, hai tay thẳng và áp vào hai đùi, ta quan sát phía lưng và nghiêng, ít khi khám với tư thế nằm sấp và ngồi. Bao gồm:

  • Khám hình thể cột sống.
  • Khám thần kinh.
  • Khám X quang cột sống.

2.1. Khám hình thể cột sống

2.1.1. Nhìn thẳng (từ phía sau)

Bằng cách kẻ các đường ngang qua cột sống, ta chia cột sống làm nhiều đoạn: đường qua gai vai tương ứng với cột sống ngực III, đường qua mỏm xương bả tương ứng với cột sống ngực VII, đường qua mào chậu tương ứng với cột sống thắt lưng IV.

Bình thường đoạn sống có hai cong lõm ra sau, đoạn lưng cong lõm ra sau và thắt lưng lõm ra trước.

Hình 5. Minh họa đường kẻ ngang, tương ứng với mức đốt sống

  • Xác định trục cột sống: là đường thẳng nối các gai sau từ C7 đến giữa nếp lằn mông (hình dung một dây dọi từ chẩm đến giữa hai mông).

Hình 6. Xác định trục cột sống

  • Đánh giá sự cân bằng của khung chậu: đường nối 2 gai chậu trước trên, 2 gai chậu sau trên, bình thường là đường thẳng song song.
  • Đánh giá sự cân bằng của 2 vai. Khi vẹo cột sống mất bù, vai sẽ lệch nhau.

2.1.2. Nhìn nghiêng

Quan sát đường cong sinh lý của cột sống, phát hiện gù cột sống. Các bệnh lý phổ biến là:

Trẻ em bị vẹo cột sống hình chữ C và vẹo chữ S. Tuổi đi học hay bị vẹo cột sống do mỏi cơ, co cơ.

Muốn biết là bù trừ hay cố định, ta nhấc bổng đứa trẻ khi đứa trẻ ôm cao đầu. Nếu cột sống thẳng ra là vẹo cơ năng. Nếu đường qua gai dọc từ chẩm đến giữa hai mông bị lệch thì là vẹo cột sống cố định.

Hình 7. Bệnh lý cột sống (gù, vẹo cột sống)

2.1.3. Sờ nắn

Dùng các ngón tay miết nhẹ trên các mỏm gai sau của cột sống từ dưới đi lên, ta sẽ thấy gai lồi đều và vừa phải (trừ đốt C7 lồi nhiều) như hình lượn sóng. Bình thường, bệnh nhân không đau.

Trong trường hợp trật đốt sống ra sau, ta sẽ thấy gai của đốt ấy lồi ra nhiều hơn. Nếu trật ra trước thì ngược lại, gai sẽ trật xuống thấp hơn nhiều gai khác. Trong trường hợp một số đốt sống tổn thương nặng, có thể gây nên tình trạng gập cột sống thành hình một góc (tù nhọn).

  • Xác định các vị trí các đốt sống.
  • Phát hiện các biến dạng, u, gồ gai sống.
  • Có thể thấy khối cơ cạnh sống co cứng.

2.1.4. Đấm gõ

Đấm từ đầu xuống tạo lực truyền theo trục dọc cột sống hoặc cho bệnh nhân đứng nhón gót rồi nện mạnh gót xuống sàn nhà. Bình thường không đau.

2.1.5. Gõ

Gõ dọc các gai sống tìm điểm đau.

Hình 8. Gõ tìm điểm đau của gai sống

2.2. Khám vận động của cột sống

Khám theo ba cặp: cúi – ngửa; xoay (trái) – xoay (phải); gập bên (trái) – gập bên (phải).

Các chỉ số bình thường:

Cột sống cổ:

Động tác Biên độ vận động
Cúi cổ Cằm chạm ức (khoảng 45°)
Ngửa cổ Mắt nhìn thẳng trần nhà (khoảng 45°)
Gập bên (nghiêng) Tai chạm vai (khoảng 45 – 60°)
Xoay (trái) – xoay (phải) 45°

Cột sống lưng – thắt lưng:

Động tác Biên độ vận động
Cúi Ngón tay chạm đất (90°).
Gập bên (nghiêng trái và phải) Mỗi bên khoảng 30 – 45°
Xoay Mỗi bên khoảng 30 – 45°

Hình 9. Tư thế khi khám cột sống (A) và động tác cúi của cột sống lưng – thắt lưng (B)

2.3. Khám cột sống ở tư thế nằm

2.3.1. Nằm sấp

  • Đặt bệnh nhân nằm sấp ngay ngắn trên giường phẳng, mặt úp xuống.
  • Kiểm tra các mốc xương và các tiêu chuẩn khám trong tư thế đứng.
  • Xác định lại trục cột sống (một số bệnh lý ở chi dưới làm lệch vẹo cột sống khi bệnh nhân đứng nhưng sẽ hết khi bệnh nhân nằm).
  • Tìm các điểm đau trên gai sống.
  • Sờ nắn các cơ cạnh cột sống, vuốt dọc các cơ này, bình thường cơ mềm mại, không đau, da không nổi đỏ (khi có rối loạn dinh dưỡng, các cơ này co cứng, da nổi đỏ theo ngón tay khi vuốt).
  • Ấn khớp cùng chậu hai bên và tìm các điểm đau dọc đường đi của dây thần kinh tọa (thần kinh hông to). Bình thường không đau.

2.3.2. Nằm ngửa

  • Đặt bệnh nhân nằm ngửa ngay ngắn trên giường phẳng. Bình thường cột sống giảm độ cong sinh lý. Không thể luồn lọt bàn tay dưới thắt lưng bệnh nhân (khi cột sống bị ưỡn quá mức sẽ luồn lọt bàn tay dưới thắt lưng).
  • Chú ý: bệnh nhân bị chấn thương cột sống chỉ khám ở một tư thế nằm. Người khám phải dùng tay luồn dưới lưng bệnh nhân để tìm điểm đau, gù.

2.3.3. Các nghiệm pháp

Đo chỉ số Schober:

  • Bệnh nhân đứng thẳng, đánh dấu khoảng giữa gai sống L4, L5, đo lên trên một đoạn 10 cm, đánh dấu.
  • Cho bệnh nhân cúi hết mức và đo lại khoảng cách trên. Bình thường có độ chênh lệch là 4 – 5 cm (trong viêm dính cột sống độ chênh lệch này < 2 cm).

Hình 10. Chỉ số Schober bình thường

Nghiệm pháp Lasegue:

Bệnh nhân nằm ngửa trên giường phẳng, hai chân duỗi thẳng, cổ chân trung tính. Người khám một tay ôm cổ chân bệnh nhân giơ cao dần chi dưới, tay kia đặt trước gối giữ ở tư thế duỗi thẳng. Nâng cao dần chi dưới đến khi hông gập 90°, chân còn lại vẫn duỗi thẳng. Bình thường không đau.

Dấu hiệu dương tính khi hông gập dưới 60° thì bệnh nhân cảm thấy đau buốt từ hông, mông và mặt sau đùi. Dấu hiệu này gặp trong một số bệnh lý viêm nhiễm thần kinh tọa, thoát vị màng đệm cột sống thắt lưng, viêm các mỏm khớp cột sống, viêm khớp cùng chậu và gân các cơ sau đùi.

Hình 11. Cách làm nghiệm pháp Lasegue

Hệ thống các điểm Valleix:

Là các điểm giữa ụ ngồi và mấu chuyển, điểm giữa nếp lằn mông, điểm mặt sau đùi, sau khoeo nằm trên đường đi của thần kinh ngồi. Ấn vào các điểm này bệnh nhân đau do thần kinh hông to bị tổn thương.

2.4. Khám thần kinh

2.4.1. Khám vận động

*Các mốc chi phối vận động:

Động tác Vùng tủy sống chi phối
Gấp háng Tủy và rễ ở L1 và L2
Gấp gối L5 – S1
Duỗi gối L3 – L4

*Đánh giá cơ lực theo bảng Frankel có 5 mức độ:

A: liệt hoàn toàn (điểm 0).

B: liệt gần hoàn toàn, có bó cơ nổi hằn, cử động nhúc nhích ngón chân (điểm 1) hoặc có duỗi khớp, không chống được trọng lực (điểm 2).

C: cơ duỗi khớp chống được trọng lực (điểm 3).

D: cơ duỗi gần bình thường (điểm 4).

E: cơ duỗi bình thường (điểm 5).

2.4.2. Khám cảm giác

Dùng vật nhọn để khám cảm giác đau, miết da để khám cảm giác nông lạnh.

Các mốc cảm giác cần nhớ:

  • Ngang vú: T4
  • Ngang rốn: T10
  • Mào chậu: T12
  • Giữa đùi: L2
  • Mặt ngoài cẳng chân: L5
  • Mặt ngoài bàn chân: S1

Hình 12. Sơ đồ phân vùng cảm giác do tủy sống chi phối

2.4.3. Khám phản xạ

  • Phản xạ hành hang.
  • Phản xạ cơ thắt.
  • Phản xạ gân xương.

2.4.4. Phân loại tổn thương thần kinh theo Frankel (1969)

Loại Chức năng
Frankel A Mất hoàn toàn vận động và cảm giác dưới thương tổn
Frankel B Mất hoàn toàn vận động, còn cảm giác dưới thương tổn
Frankel C Còn vận động và cảm giác nhưng vận động kém
Frankel D Cảm giác bình thường, vận động khá hơn nhưng chưa bình thường
Frankel E Vận động và cảm giác bình thường

2.4.5. Các hội chứng tủy

Tùy vào vị trí tủy bị tổn thương mà biểu hiện lâm sàng khác nhau.

  • Hội chứng tủy trung tâm: liệt đồng đều hai bên.
  • Hội chứng tủy trước: tổn thương sừng trước tủy sống, bệnh nhân bị liệt vận động nhưng vẫn còn cảm giác.
  • Hội chứng tủy sau: có vận động nhưng mất cảm giác.
  • Hội chứng đuôi ngựa: rối loạn cơ tròn và cảm giác.

2.5. Khám X quang

Chụp X quang quy ước: đánh giá trên phim thẳng và nghiêng, khảo sát đường cong sinh lý cột sống, vị trí tổn thương đốt sống, chiều cao thân đốt, trục dọc của cột sống.

Các đường nối trước thân đốt sống, sau thân đốt sống và đường nối bản xương, gai sau phải mềm mại không bị đứt khúc hoặc gập ghềnh.

Mất liên kết ở 3 sau thân đốt sống có ý nghĩa hơn so với ba trước, có thể do xoay.

Hình 13. Đánh giá cột sống cổ trên X quang quy ước

Hình 14. X quang gãy trật C4 – C5

Đánh giá độ nặng của vẹo cột sống được dựa vào góc Cobb. Vị trí vẹo cao nhất và thấp nhất của cột sống được xác định dựa vào bờ trên của đốt sống cao nhất và bờ dưới của đốt sống thấp nhất. Kẻ hai đường thẳng song song với hai giới hạn này. Hai đường thẳng vuông góc với hai đường này cắt nhau tại một điểm. Góc tạo bởi hai đường thẳng này được gọi là góc vẹo. Góc Cobb trên 40 độ là nặng, cần phẫu thuật.

Hình 15. Cách đo góc Cobb của vẹo cột sống

Chụp tủy cản quang: đánh giá chèn ép tủy và rễ thần kinh.

Chụp cắt lớp vi tính: đánh giá chính xác tổn thương xương.

Chụp cộng hưởng từ hạt nhân: đánh giá chính xác tổn thương tủy và phần mềm.

Thuyết 3 cột trụ Denis (để đánh giá độ mất vững của cột sống).

  • Cột trụ trước: gồm 2/3 trước của thân đốt sống và đĩa đệm.
  • Cột trụ giữa: gồm 1/3 sau thân đốt sống, đĩa đệm và các thành phần bao quanh ống tủy (dây chằng, chân cuống, cung sau).
  • Cột trụ sau: gồm gai sau và dây chằng.

*Tổn thương mất vững là các thương tổn của 2 trong 3 cột trụ, hoặc tổn thương các thành phần của cột trụ giữa.

*Tổn thương vững là các tổn thương đơn độc của cột trụ trước hoặc cột trụ sau.

Hình 16. Thuyết ba cột trụ cột sống của Denis

Hình 17. Gãy trật C2-C3 và sau phẫu thuật kết hợp xương

PHẦN II: KHÁM XƯƠNG CHẬU

Chủ yếu khám sau tai nạn để xác định có gãy xương chậu hay không?

Chẩn đoán gãy xương chậu rất dễ, nhờ động tác giản ép khung chậu. Nhưng khám xét để phát hiện các biến chứng ngay lập tức, để đánh giá tình mạng bệnh nhân nhiều khi gặp khó khăn: tổn thương niệu đạo, tạng rỗng, mạch máu lớn trong ổ bụng.

1. KHÁM LÂM SÀNG

Đánh giá tình trạng bệnh nhân: có sốc do mất máu, do đa chấn thương hay không? Tìm các vết xây xát, tụ máu dưới da vùng dưới rốn, cạnh chậu.

Sờ tìm điểm đau ở gai chậu trước trên, gai chậu trước dưới.

Động tác giản ép cánh chậu (bình thường bệnh nhân không đau).

  • Ấn hai gai chậu ra sau, xem có vững không?
  • Ép hai mào chậu với nhau xem có đau?

2. KHÁM CÁC BIẾN CHỨNG CỦA GÃY XƯƠNG CHẬU

*Biến chứng mạch máu gây mất máu nặng trên 1500 ml, chủ yếu do các nguồn sau:

  • Các tĩnh mạch sát xương.
  • Tĩnh mạch chậu,
  • Động mạch chậu.

*Rách bàng quang:

Thông đái, ống thông vào dễ, tia nước tiểu không có áp lực, lẫn máu. Bơm 300 ml huyết thanh qua thông, thả ra còn hơn 100 ml là vào bàng quang.

Thương bàng quang ngoài phúc mạc. Nếu vào trong ổ bụng: gây ra viêm phúc mạc nước tiểu.

*Đứt niệu đạo: chủ yếu là đứt niệu đạo sau, do cân dây chậu giữa hai giằng dắt.

Bệnh nhân bí đái, đau dưới rốn.

Thông đái không được và rỉ máu ở lỗ sáo.

Máu tụ hình cánh bướm ở đáy chậu.

*Thủng trực tràng, thăm trực tràng có máu, soi hậu môn trực tràng để xác định.

3. KHÁM ĐIỆN QUANG

  • Chỉ được chụp xương chậu sau khi đã hồi sức ổn định cho bệnh nhân.
  • Chụp thường quy theo ba tư thế: thẳng, chếch 3/4 nghiêng chậu và nghiêng bệt.

Hình 18. Các tư thế chụp Xương chậu

(A: thẳng trước sau; B: nghiêng bệt; C: nghiêng chậu)

4. PHÂN LOẠI GÃY XƯƠNG CHẬU

4.1. Loại vững

Là gãy một phần của xương chậu, không ảnh hưởng tới đai chậu.

Gồm: gãy gai chậu, và ngành ngồi mu, chậu mu một bên…

Hình 19. Gãy vững xương chậu

4.2. Loại không vững

Là loại gãy cả cung trước và cung sau, không những gãy phức tạp của xương mà còn tổn thương nặng phần mềm ở đáy chậu, làm ảnh hưởng nghiêm trọng đến đai chậu.

Gồm: gãy ngành ngồi mu chậu mu hai bên kiểu Malgaigne, kiểu Vollemier, gãy chữ T, gãy vào ổ cối…

Hình 20. Gãy kiểu Vollemier

Hình 21. Gãy kiểu Malgaigne

Cập nhật thông tin mới nhất về kiến thức y học và test y học tại facebook TEST Y HỌC

Tham gia nhóm zalo: Tài Liệu Y Học Tổng Hợp

Ôn thi nội trú, sau đại học TẠI ĐÂY

Để lại một bình luận

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *

error: Content is protected !!
All in one