Triệu Chứng Nhọt, Hậu Bối, Áp Xe, Chín Mé

Bài 11

TRIỆU CHỨNG NHỌT, HẬU BỐI, ÁP XE, CHÍN MÉ

1. NHỌT

1.1. Đặc điểm của nhọt

Nhọt là một bệnh nhiễm khuẩn ngoài da, phát triển từ nang lông. Nhiễm khuẩn lan từ nang lông qua các ống bao quanh chân lông và sang một phần biểu bì xung quanh tạo ra một đám tổ chức hoại tử gọi là ngòi. Ngòi là một khối bao gồm: vi khuẩn, xác bạch cầu, tổ chức liên kết và biểu bì hoại tử.

Hình 1. Hình ảnh lâm sàng của nhọt

1.2. Nguyên nhân

Vi khuẩn gây ra nhọt: chủ yếu do tụ cầu vàng gây bệnh, hiếm khi là liên cầu.

Yếu tố nguy cơ:

  • Suy giảm miễn dịch: người mắc bệnh đái tháo đường, suy gan, thận, nhiễm HIV, nghiện chích.
  • Vệ sinh kém.
  • Gặp vào mùa hè: thời tiết nóng làm lỗ chân lông luôn luôn tiết ra chất nhờn lẫn mồ hôi, dễ hút bụi và nhiễm khuẩn.

1.3. Triệu chứng

1.3.1. Triệu chứng lâm sàng

Khởi phát là một nốt đỏ nổi lên từ một lỗ chân lông.

  • Nốt đỏ to lên nhanh, lan rộng, càng lớn càng đau.
  • Đau và nhức buốt khó chịu, đặc biệt là những nhọt mọc ở vùng cổ, nách, bẹn khiến người bệnh khó cử động, khó đi đứng.

Toàn phát: khoảng ngày thứ ba.

  • Nhọt nổi trên mặt da, màu đỏ tía, cứng, nóng và rất đau.
  • Ở trung tâm (điểm cao nhất) xuất hiện một điểm vàng. Sau đó, điểm vàng này hoại tử, vỡ ra, ở đáy thấy rõ ngòi màu vàng xanh theo mủ chảy ra ngoài.

Trong vòng một tuần:

  • Mủ và ngòi thoát ra ngoài hết, nhọt nhỏ lại và để lại sẹo thâm, nhạt dần.
  • Nhọt có thể tái phát nhiều lần, nhiều chỗ khác nhau trên cơ thể (do ổ vi khuẩn vẫn còn hoặc do cơ địa bệnh nhân dễ mắc bệnh).

1.3.2. Các xét nghiệm

  • Xét nghiệm máu: bạch cầu tăng, đặc biệt là bạch cầu đa nhân trung tính. Tốc độ máu lắng cao.
  • Xét nghiệm sinh hóa: đường máu, đường niệu, xét nghiệm HIV tìm các yếu tố nguy cơ.
  • Xét nghiệm vi khuẩn: lấy dịch, mủ để soi tìm vi khuẩn, nuôi cấy vi khuẩn và làm kháng sinh đồ.

1.4. Các biến chứng của nhọt

Bình thường, nhọt tiến triển từ lúc phát sinh đến lúc khỏi khoảng 7-10 ngày. Cũng có thể kéo dài hơn hoặc gây ra các biến chứng:

  • Áp-xe nông quanh nơi bị nhọt.
  • Nhiễm khuẩn huyết.
  • Hoại tử một vùng xung quanh nhọt.
  • Đinh râu (nhọt vùng môi trên) hết sức nguy hiểm, có thể gây biến chứng viêm tĩnh mạch góc, tĩnh mạch mắt, gây ra viêm xoang tĩnh mạch hang làm bệnh nhân tử vong.

1.5. Điều trị

Điều trị toàn thân:

  • Kháng sinh toàn thân: các loại kháng sinh tác dụng tốt với vi khuẩn Gram dương.
  • Điều trị các bệnh lý toàn thân: kiểm soát đường huyết trên bệnh nhân đái tháo đường…
  • Chế độ dinh dưỡng hợp lý.

Điều trị tại chỗ:

– Nếu nhọt chưa vỡ:

  • Đắp gạc có thấm nước ấm hoặc thấm Betadine.
  • Khi nhọt đã thành ổ áp-xe: giới hạn rõ, bùng nhùng, có điểm trắng ở giữa, phải chích rạch tháo mủ.

– Khi nhọt đã vỡ:

  • Sát khuẩn xung quanh miệng nhọt, nặn ngòi và băng bằng gạc thấm Betadine loãng.
  • Giữ vệ sinh toàn thân và tại chỗ.

2.1. Đặc điểm của hậu bối

  • Là một đám nhọt tập trung tại một nơi, trên một vùng rộng, đường kính có thể tới 10-20 cm.
  • Gặp ở bất kỳ nơi nào trên cơ thể, nhưng chủ yếu ở lưng, gáy, mông (nên có tên gọi là hậu bối).
  • Ngòi được tạo bởi các tuyến, da và các tế bào tổ chức lân cận.
  • Ngòi tập hợp lại với nhau tạo nên ổ nhiễm khuẩn, có khi hậu bối lan rộng, lớp da bị tách rời, để lộ cả cơ và xương phía dưới.

2.2. Nguyên nhân

Vi khuẩn thường gặp là tụ cầu vàng, ngoài ra có thể gặp liên cầu khuẩn, hiếm nhưng nặng.

Yếu tố thuận lợi:

  • Tại chỗ: do vệ sinh kém, gãi do kích thích ngứa gây ra thương tổn da.
  • Toàn thân: người mắc bệnh đái tháo đường, suy gan, thận, nhiễm HIV.
  • Hay gặp về mùa nóng.

2.3. Triệu chứng

2.3.1. Lâm sàng

– Khởi phát:

  • Tình trạng nhiễm khuẩn nặng.
  • Nóng, ngứa, đau tức vùng bị thương tổn.
  • Nhìn thấy một mảng đỏ, tím. Sờ thấy một mảng cứng.

– Toàn phát:

Triệu chứng cơ năng: Bệnh nhân đau, ngứa, nhức nhối tại mảng hậu bối.

Triệu chứng toàn thân:

  • Dấu hiệu nhiễm trùng nặng: môi khô, lưỡi bẩn, mắt hốc hác.
  • Những trường hợp nặng bệnh nhân có thể hôn mê do nhiễm toan, ure máu cao…

Triệu chứng tại chỗ:

Nhìn: một mảng tím đỏ, kích thước to nhỏ khác nhau;

  • Giai đoạn nốt phỏng: nhiều nốt phỏng chứa nước màu hồng hồng, bao quanh nên chân lông.
  • Giai đoạn loét: các nốt phỏng lên, liên kết với nhau rồi vỡ ra, tạo thành một ổ loét rộng, trắng ở giữa.
  • Giai đoạn vỡ ngòi: khi các ổ loét hình thành thì các ngòi hậu bối vỡ ra và tiêu dần đi. Trên lâm sàng, hậu bối trông như một tổ ong nên còn có tên gọi là nhọt tổ ong.

Sờ nắn thấy một mảng cứng, dày cộp và đau. Mảng hậu bối có ranh giới rõ ràng.

Hình 2. Hậu bối vùng lưng

2.3.2. Cận lâm sàng

  • Xét nghiệm máu: bạch cầu đa nhân trung tính tăng, tốc độ máu lắng tăng cao.
  • Định lượng đường máu và đường niệu (+).
  • Đánh giá chức năng gan-thận, HIV…

2.4. Tiến triển và tiên lượng

  • Hậu bối ở bệnh nhân đái tháo đường: Tiên lượng rất nặng, có thể tử vong do nhiễm trùng máu, hôn mê do ure máu cao.
  • Hậu bối khu trú: hay gặp ở gáy, mông. Loại này tiên lượng tốt.

2.5. Điều trị

2.5.1. Điều trị toàn thân

  • Kháng sinh toàn thân liều cao đường tĩnh mạch.
  • Hồi sức tốt, nâng cao thể trạng cho bệnh nhân.
  • Điều chỉnh đường huyết bằng insulin ở bệnh nhân đái tháo đường.

2.5.2. Điều trị tại chỗ

  • Chỉ được trích rạch, dẫn lưu sau khi đã điều trị kháng sinh liều cao trước đó 2-3 ngày, hậu bối đã khu trú.
  • Gây mê nội khí quản.
  • Dùng dao điện rạch hình chữ thập (+) giữa ổ hậu bối, nạo vét hết ngòi và tổ chức hoại tử.
  • Sau mổ: chăm sóc tốt vết thương.

3. ÁP XE

3.1. Đặc điểm của ổ áp xe

  • Là một nhiễm trùng cấp tính, do các vi khuẩn gây mủ, tạo thành một ổ mủ khu trú, có vỏ bọc.
  • Vỏ ổ áp xe là một bao xơ lỏng lẻo, dễ vỡ (áp xe gan, áp xe cơ thắt lưng chậu…), có thể là các cơ quan lân cận tới khu trú ổ mủ (áp xe ruột thừa…).
  • Ổ áp xe có thể gặp bất cứ ở đâu: ổ nông (áp xe cơ…), cũng có thể ở rất sâu (áp xe gan, áp xe ruột thừa…).
  • Có áp xe nóng (do tạp khuẩn), có áp xe lạnh (do lao).

3.2. Nguyên nhân

  • Vi khuẩn: các loài vi khuẩn thường gặp là: tụ cầu vàng gây bệnh, liên cầu khuẩn, E. Coli, phế cầu, lậu cầu, nấm…
  • Ổ áp xe là hậu quả của quá trình viêm tạo mủ, cũng có thể do nhọt, hậu bối gây nên, hoặc do các tạng khác xung quanh tới bao vây.

3.3. Triệu chứng

3.3.1. Lâm sàng áp xe nông

Toàn thân:

  • Bệnh nhân sốt cao, rét run.
  • Dấu hiệu nhiễm trùng nặng: môi khô, lưỡi bẩn, mắt hốc hác.

Tại chỗ:

  • Có một khối căng, đau tức.
  • Giữa khối áp xe da thâm, mềm, xung quanh nề.
  • Ranh giới ổ áp xe rõ.
  • Ấn vào giữa ổ áp xe: bùng nhùng, lõm trắng và bệnh nhân rất đau.
  • Chọc dò: có mủ màu socola, nuôi cấy vi khuẩn làm kháng sinh đồ.

3.3.2. Cận lâm sàng

  • Xét nghiệm: bạch cầu đa nhân trung tính tăng, tốc độ máu lắng tăng cao.
  • Đường máu và đường niệu.
  • Siêu âm: có ổ giảm âm, ổ này có ranh giới rõ.
  • Cộng hưởng từ, cắt lớp vi tính: thấy rõ được vị trí, kích thước ổ áp xe, tính chất dịch trong ổ áp xe.

3.4. Chẩn đoán phân biệt

3.4.1. Áp xe lạnh

  • Áp xe lạnh do nhiễm khuẩn đặc hiệu từ nơi khác tới: như lao, giang mai, nấm….
  • Dấu hiệu sưng – nóng – đỏ – đau không điển hình.
  • Toàn thân: triệu chứng nhiễm khuẩn nhẹ hơn, mang tính chất mạn tính.
  • Có thể có ổ bệnh từ nơi khác (áp xe lạnh vùng bẹn do lao cột sống).
  • Chọc dò: mủ trắng, loãng.
  • Soi tìm vi khuẩn và xét nghiệm tế bào đặc hiệu.

3.4.2. Khối giả phồng động mạch

  • Khối này nằm trên đường đi của mạch máu.
  • Đập theo nhịp tim.
  • Nghe có tiếng thổi liên tục.
  • Siêu âm Doppler có giá trị tốt để chẩn đoán.

3.5. Điều trị

3.5.1. Điều trị toàn thân

  • Kháng sinh toàn thân đường tĩnh mạch liều cao, tốt nhất dựa vào kháng sinh đồ.
  • Dùng vắc-xin (nếu có).
  • Nếu bệnh nhân có đường máu cao: điều chỉnh đường huyết bằng insulin.

3.5.2. Trích rạch ổ áp xe

Nguyên tắc:

  • Rạch đủ rộng để dẫn lưu hết mủ.
  • Rạch chỗ mủ nông nhất, xa các bó mạch.
  • Rạch chỗ thấp nhất để dẫn lưu mủ.
  • Để da hở.

Vô cảm:

  • Gây tê vùng: tê đám rối thần kinh cánh tay, tê tủy sống…
  • Gây mê toàn thân: tốt nhất là mê nội khí quản.

Chọc hút mủ:

  • Với nguyên tắc mũi kim đi trước mũi dao.
  • Lấy mủ soi tươi tìm vi khuẩn và nuôi cấy vi khuẩn, làm kháng sinh đồ.

Nạo vét ổ áp xe:

  • Rạch da tới ổ mủ.
  • Dùng kéo hoặc kẹp banh rộng, nếu ổ áp xe ở sâu (đùi, mông…) phải rạch theo từng lớp giải phẫu.
  • Dùng ngón tay phá hết ngóc ngách, làm sạch ổ áp xe.
  • Bơm rửa ổ áp xe bằng oxy già, Betadine, nước muối sinh lý.
  • Đặt dẫn lưu nếu thấy cần thiết: bằng ống dẫn lưu, lam cao su. Dẫn lưu này có thể đặt qua vết mổ hoặc qua lỗ khác, nhưng phải đảm bảo dẫn lưu tốt.

3.5.3. Điều trị sau mổ

– Để cho bệnh nhân nằm, sao cho vết mổ hoặc vị trí dẫn lưu ở chỗ thấp nhất.

– Thuốc:

  • Kháng sinh theo kháng sinh đồ.
  • Giảm đau.
  • Điều trị các bệnh lý toàn thân phối hợp.

– Thay băng, chăm sóc vết thương.

4. CHÍN MÉ

4.1. Lâm sàng

  • Là một áp xe dưới da nằm ở búp ngón tay. Đây là loại nhiễm khuẩn bàn tay nhẹ nhất và hay gặp nhất.
  • Về giải phẫu thì búp ngón có nhiều vách xơ. Các vách xơ này chia búp ngón thành các khoang nhỏ. Do đó, trong trường hợp chín mé, các ổ áp xe nằm trong các khoang chật hẹp khiến bệnh nhân đau nhức rất nhiều, đau nhói lên theo nhịp tim, làm bệnh nhân mất ngủ.

4.2. Phân loại chín mé

  • Chín mé nông (chín mé do ứng, chín mé nốt phỏng): là một nốt phỏng đỏ trên mặt da ở đầu ngón tay, đau tức.
  • Chín mé sâu: xu hướng nhiễm trùng vào cơ gân, xương.

Hình 3. Hình ảnh minh họa chín mé (A. Chín mé nông; B. Chín mé cục áo)

4.3. Xử trí

  • Nếu chẩn đoán đúng trước 48 giờ, cho điều trị kháng sinh toàn thân, chườm ấm, bất động bàn tay tốt thì chín mé tự khỏi.
  • Khi chín mé quá 48 giờ thì đã thành mủ, phải rạch dẫn lưu mủ.
  • Nguyên tắc rạch dẫn lưu: đường rạch tránh làm đứt bó mạch thần kinh hai bên ngón, tránh làm xấu ở búp ngón tay và phải dẫn lưu tốt.

Cách rạch chín mé:

  • Tốt nhất là garô cao ở cánh tay (khi chín mé sâu), có thể garô gốc ngón (nếu chín mé nông).
  • Rạch hai bên ngón, mở hết các khoang, cắt hết các vách xơ.
  • Cắt lọc hết tổ chức hoại tử, rửa oxy già.
  • Dẫn lưu bằng bấc gạc, rút sau 48 giờ, để hở da hoàn toàn.

Hình 4. Đường rạch chín mé

4.4. Biến chứng

  • Viêm xương (hay gặp đốt 3) do ổ áp xe ăn vào màng xương, xương đốt 3 bị phá hủy thành xương chết, tạo hốc mủ do ra phía trước búp ngón.
  • Hoại tử búp ngón: Nếu chín mé không được thoát mủ thì các mạch máu ngón tay sẽ bị tắc, dẫn tới hoại tử búp ngón.
  • Viêm bao gân gấp ngón tay, do mủ tràn vào bao gân gấp ngón tay.

Hình 5. Biến chứng viêm xương do chín mé

Cập nhật thông tin mới nhất về kiến thức y học và test y học tại facebook TEST Y HỌC

Tham gia nhóm zalo: Tài Liệu Y Học Tổng Hợp

Ôn thi nội trú, sau đại học TẠI ĐÂY

Để lại một bình luận

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *

error: Content is protected !!
All in one