Triệu Chứng Trật Khớp

Bài 10

TRIỆU CHỨNG TRẬT KHỚP

1. ĐỊNH NGHĨA

Trật khớp là sự di chuyển bất thường giữa các đầu xương so với vị trí vốn có của nó làm cho các diện khớp không còn tiếp xúc với nhau.

Hình 1. Minh họa trật khớp vai và bán trật khớp vai

Bán trật khớp (subluxation), được hiểu là “sự trật khớp một phần”, là sự di chuyển bất thường giữa các đầu xương so với vị trí vốn có của nó làm cho mối quan hệ của diện khớp không còn bình thường nhưng bề mặt khớp vẫn còn tiếp xúc với nhau.

Ví dụ: Khớp vai là loại khớp chỏm – ổ chảo. Trật khớp vai là tình trạng có sự di chuyển bất thường của chỏm xương cánh tay so với ổ chảo, khiến cho diện khớp (bề mặt sụn) của chỏm xương cánh tay trượt hoàn toàn ra ngoài so với ổ chảo xương vai. Bán trật khớp vai là tình trạng có sự di chuyển bất thường của chỏm xương cánh tay so với ổ chảo xương vai làm mất mối quan hệ bình thường của chỏm xương cánh tay so với ổ chảo xương vai nhưng hai diện khớp này vẫn còn tiếp xúc với nhau.

2. NHẮC LẠI MỘT SỐ ĐẶC ĐIỂM GIẢI PHẪU CHỨC NĂNG CỦA KHỚP

Dựa vào cấu tạo của khớp, các nhà giải phẫu chia khớp thành ba loại: khớp sợi, khớp sụn và khớp hoạt dịch. Khớp hoạt dịch là khớp có biên độ rộng rãi và thường trật nhất. Một khớp hoạt dịch điển hình có cấu tạo bao gồm:

  • Mặt khớp: Mặt khớp là các đầu xương được bao bọc bởi một lớp sụn trong được gọi là sụn khớp. Ngoài ra để tăng cường cho diện tiếp xúc của các mặt khớp còn có các cấu trúc khác như sụn viền, sụn chêm…
  • Các phương tiện nối khớp: bao khớp và các dây chằng là các phương tiện giữ khớp.
  • Bao hoạt dịch lót mặt trong bao xơ của bao khớp, tiết ra dịch khớp có nhiệm vụ nuôi sụn khớp và bôi trơn mặt khớp, đồng thời ngăn ngừa nhiễm trùng khớp.
  • Mạch nuôi khớp: thường do các dây chằng bao khớp và mạch thân xương lên nuôi.

Hình 2. Cấu trúc giải phẫu của khớp háng

3. DỊCH TỄ HỌC CỦA TRẬT KHỚP

  • Mỗi lứa tuổi thường gặp các loại trật khớp khác nhau: trẻ em thường trật khớp quay trụ trên, quay trụ dưới, khớp khuỷu… Người lớn thường gặp trật khớp vai, khớp háng, khớp gối…
  • Các môn thể thao đối kháng khác nhau thường gặp các loại trật khớp khác nhau: Vận động viên bóng rổ, bóng chuyền – thường trật khớp vai…
  • Đa số trật khớp thường ở người trẻ tuổi, trong độ tuổi lao động.
  • Trật khớp thường gặp ở nam giới hơn nữ giới

4. NGUYÊN NHÂN VÀ CƠ CHẾ GÂY TRẬT KHỚP

4.1. Nguyên nhân trật khớp

Trật khớp do chấn thương:

Chấn thương là nguyên nhân chủ yếu gây trật khớp. Tuy thuộc vào cơ chế chấn thương, hướng của lực tác động vào các đầu xương mà gây nên các loại trật khớp khác nhau. Trật khớp do chấn thương là một trong những cấp cứu chấn thương chỉnh hình thường gặp nhất. Các nguyên nhân chấn thương thường gặp:

  • Tai nạn giao thông.
  • Tai nạn lao động.
  • Tai nạn thể dục thể thao.
  • Tai nạn học đường.

Trật khớp do bệnh lý:

Một số tình trạng bệnh lý có thể dẫn đến tình trạng trật khớp như viêm xương khớp háng gây trật khớp háng, u xương gây phá hủy đầu xương và phần mềm xung quanh khớp gây trật khớp, thiểu sản hoặc phì đại đầu xương dù tạo nên khớp gây nên trật khớp, trật khớp vai do liệt cơ delta, trật khớp háng bẩm sinh…

Hình 3. Trật khớp háng bẩm sinh (A) và trật khớp háng do thiểu sản xương (B)

4.2. Cơ chế chấn thương trong trật khớp

  • Cơ chế chấn thương gián tiếp: là chủ yếu, như ngã chống tay gây trật khớp vai, khớp khuỷu.
  • Cơ chế trực tiếp: có thể gây nên trật khớp háng. Loại này hiếm gặp.

Hình 4. Các véc-tơ lực trong cơ chế chấn thương trật khớp khuỷu

5. PHÂN LOẠI TRẬT KHỚP

Phân loại trật khớp theo nguyên nhân:

  • Trật khớp do chấn thương: đa số các loại trật khớp là do nguyên nhân chấn thương, chiếm khoảng 80-90% các trường hợp.
  • Trật khớp không do chấn thương: ít gặp, thường do tình trạng bất thường của các đầu xương hoặc bệnh lý của tổ chức collagen làm cho dây chằng và bao khớp không giữ được khớp ở vị trí giải phẫu.
  • Trật khớp bẩm sinh: do bệnh lý bẩm sinh.

Phân loại trật khớp theo thời gian:

  • Trật khớp mới (trật khớp cấp tính): người bệnh đến viện ngay sau tai nạn.
  • Trật khớp cũ (trật khớp bị bỏ sót): người bệnh đến viện muộn sau 3 tuần.

Phân loại theo tổn thương phần mềm:

  • Trật khớp kín: Trật khớp mà không có vết thương rách da, ổ khớp không thông với môi trường bên ngoài.
  • Trật khớp hở: Trật khớp có vết thương phần mềm, ổ khớp thông với môi trường bên ngoài qua vết thương phần mềm. Với loại trật khớp này, dịch khớp có thể chảy ra ngoài qua vết thương phần mềm, đồng thời người bệnh có nhiều nguy cơ nhiễm khuẩn khớp.

Phân loại theo tổn thương xương kèm theo:

  • Trật khớp đơn thuần: Ví dụ trật khớp háng đơn thuần có bốn kiểu gồm: trật khớp háng lên trên ra trước, trật khớp háng lên trên ra sau, trật khớp háng xuống dưới ra trước và trật khớp háng xuống dưới ra sau.
  • Gãy – trật khớp: Cũng lấy trật khớp háng làm ví dụ thì ngoài bốn kiểu trật liệt kê trên còn có kiểu trật khớp háng trung tâm do gãy xương ổ cối, chỏm xương đùi di chuyển vào trong tiểu khung và mắc kẹt trong đó.

Phân loại theo số lần mắc trật khớp:

  • Trật khớp lần đầu: Thường do chấn thương, có nguyên nhân và cơ chế chấn thương rõ ràng.
  • Trật khớp tái diễn: Trật khớp tái đi tái lại nhiều lần. Lần đầu thường có nguyên nhân và cơ chế chấn thương rõ, những lần sau thường do cơ chế chấn thương nhẹ hơn hoặc có thể không do chấn thương.

6. TỔN THƯƠNG GIẢI PHẪU TRONG TRẬT KHỚP

6.1. Cấu trúc xương, mặt khớp

  • Trật khớp có thể đơn thuần hoặc có thể có gãy xương kèm theo. Dù trật khớp đơn thuần xương cũng bị tổn thương về mặt vi thể.
  • Gãy xương mặt khớp: Vỡ ổ cối và chỏm xương đùi trong trật khớp háng, gãy chỏm xương cánh tay và ổ chảo xương vai trong trật khớp vai, bong sụn khớp, bong điểm bám của các dây chằng, bong sụn tiếp ở trẻ em…

6.2. Phần mềm

  • Tổn thương bao khớp: Trật khớp thường gây rách bao xơ của khớp và bao hoạt dịch. Bán trật khớp thì bao xơ và bao hoạt dịch có thể bị rách hoặc giãn rộng.
  • Tổn thương dây chằng giữ khớp ở các mức độ khác nhau: giãn, đứt bán phần hoặc đứt hoàn toàn.
  • Mạch máu và thần kinh: Tại nhiều vị trí giải phẫu, khớp có liên quan gần với các bó mạch và thần kinh chính của chi thể. Trật khớp có thể làm tổn thương mạch máu và thần kinh chính của chi thể. Ví dụ: Trật khớp vai có thể làm tổn thương động mạch nách, thần kinh mũ, đám rối thần kinh cánh tay; trật khớp khuỷu có thể làm tổn thương động mạch cánh tay và thần kinh giữa hoặc trụ hoặc quay; trật khớp gối có thể làm tổn thương động mạch khoeo và thần kinh tọa, thần kinh mác chung; trật khớp háng có thể kèm theo tổn thương thần kinh tọa…
  • Tổn thương các gân cơ bám quanh khớp: Đầu khớp thường có các củ, lồi củ, mấu, hõm giải phẫu là nơi bám của các gân cơ bám xương. Trật khớp có thể làm tổn thương điểm bám của các gân cơ (xếp loại là tổn thương xương) hoặc tổn thương chính gân cơ bám xương đó.

7. TRIỆU CHỨNG LÂM SÀNG CỦA TRẬT KHỚP

7.1. Triệu chứng cơ năng

  • Đau: Sau chấn thương người bệnh thường đau nhiều vùng khớp nhưng giảm đau nhanh khi được bất động tốt.
  • Giảm hoặc mất vận động của khớp: Người bệnh bị giảm hoặc mất khả năng thực hiện các động tác của khớp bị trật. Ngoài ra người bệnh thường giảm vận động của các khớp dưới thương tổn do đau.
  • Sưng nề: Tùy thuộc vào mức độ trật hay bán trật khớp mà có thể biểu hiện sưng nề khác nhau. Thường trong trật khớp mới do chấn thương, khớp sưng nề to do tràn máu khớp. Trật khớp do bệnh lý hoặc trật khớp tái diễn, triệu chứng sưng nề khớp có thể sưng nề kín đáo.

7.2. Triệu chứng toàn thân

  • Những trật khớp nhỏ (khớp bàn ngón tay, khớp cổ tay, khớp khuỷu, khớp bàn ngón chân…): thường không ảnh hưởng đến toàn trạng của người bệnh, các dấu hiệu sinh tồn đều ổn định.
  • Những trật khớp lớn (khớp háng, khớp gối…), hoặc trật khớp phức tạp (gãy trật khớp): có thể gây sốc chấn thương cho người bệnh.

7.3. Triệu chứng thực thể

Thăm khám người bệnh trật khớp theo một trình tự: nhìn, sờ, đo.

Nhìn:

  • Dấu hiệu biến dạng khớp điển hình: mỗi một loại trật khớp đều có một số dấu hiệu biến dạng khớp điển hình. Ví dụ: dấu hiệu biến dạng khớp điển hình trong trật khớp vai ra trước là dấu hiệu vai vuông, rãnh delta ngực đầy; dấu hiệu biến dạng khớp điển hình trong trật khớp háng kiểu chậu là đùi khép, xoay trong và ngắn chi… Dấu hiệu biến dạng khớp điển hình rất có giá trị trong chẩn đoán trật khớp.
  • Đánh giá mức độ sưng nề của khớp: mất các hõm, các hốc, các rãnh tự nhiên quanh khớp.
  • Nhìn màu sắc da quanh khớp: xây xát, bầm tím hay sung nóng đỏ.
  • Đánh giá xem có vết thương quanh khớp, có dịch khớp chảy ra qua vết thương không?

Hình 5. Biến dạng chi điển hình trong trật khớp háng

Sờ:

  • Dấu hiệu hõm khớp rỗng, đây là một dấu hiệu chắc chắn của trật khớp, dễ phát hiện ở những khớp nông như là khớp vai, khớp khuỷu, khớp bàn và khớp liên đốt ngón tay, khó phát hiện ở các khớp lớn và ở sâu như khớp háng.
  • Sờ thấy đầu xương ở vị trí bất thường (chỗ gồ bất thường): sờ thấy chỏm xương cánh tay ở rãnh delta – ngực trong trật khớp vai, đầu dưới xương cánh tay gồ lên ở phía trước khuỷu trong trật khớp khuỷu.
  • Cử động đàn hồi (dấu hiệu lò xo): nhẹ nhàng kéo chi thẳng ra khỏi tư thế trật khớp rồi thả chi thẳng ra, phần chi thẳng sẽ về tư thế ban đầu (dấu hiệu Berger trong trật khớp vai).
  • Các dấu hiệu trên rất có giá trị trong chẩn đoán trật khớp. Ngoài ra sờ có thể phát hiện sự bất thường về vị trí đầu xương so với bình thường, điểm đau hoặc sưng nề ở các mức độ khác nhau.

Đo chi:

Trật khớp gây nên do dịch chuyển bất thường của các đầu xương. Do đó trật khớp thường gây nên các biến dạng chi điển hình do di lệch của các đầu xương.

  • Mất cân xứng giữa các mốc xương của bên trật và bên không trật: Ví dụ trật khớp háng kiểu chậu, đỉnh mào chậu bên trật lên cao hơn so với bên không trật.
  • Lệch trục chi.
  • Ngắn chi: ngắn chiều dài tương đối của phần chi thể bao gồm khớp bị trật.
  • Mất biên độ vận động chủ động và thụ động bình thường của khớp.

Đo chi tìm dấu hiệu biến dạng điển hình này, đây cũng là một dấu hiệu chắc chắn của trật khớp.

Khám mạch máu, thần kinh: khi khám người bệnh trật khớp cần phải khám mạch máu và thần kinh của chi bị trật, so sánh với bên lành để tránh bỏ sót các tổn thương mạch máu và thần kinh kèm theo.

8. TRIỆU CHỨNG X QUANG

8.1. Mục đích chụp X-quang

  • Xác định hoặc loại trừ trật khớp.
  • Xác định có tổn thương xương kèm theo: gãy xương hoặc tình trạng xương bệnh lý.

Hình 6. Hình ảnh X-quang trật khớp háng (A), khớp gối (B), khớp vai (C)

8.2. Kết quả

  • Kiểu trật khớp.
  • Di lệch của đầu xương so với mặt khớp.
  • Gãy xương kèm theo.
  • Bệnh lý khác của xương và khớp.

9. BIẾN CHỨNG CỦA TRẬT KHỚP

9.1. Biến chứng sớm

Trật khớp hở:

Trật khớp hở thường do chấn thương trực tiếp, lực chấn thương mạnh (cơ chế chấn thương năng lượng cao). Phát hiện biến chứng này thường dễ, dựa vào các dấu hiệu lâm sàng sau:

  • Nhìn thấy bề mặt khớp qua vết thương phần mềm.
  • Thăm dò đáy vết thương phần mềm thấy thông với ổ khớp.
  • Khám thấy dịch khớp chảy qua vết thương phần mềm.
  • Viêm mủ khớp, chảy mủ ra ngoài qua vết thương (nếu đến muộn).

Tổn thương mạch thần kinh:

Tổn thương mạch máu và thần kinh chính của chi thể là biến chứng khá thường gặp trong trật khớp. Phát hiện biến chứng này dựa vào các bệnh cảnh lâm sàng sau:

  • Hội chứng thiếu máu chi cấp tính dưới tổn thương.
  • Rối loạn vận động và/hoặc cảm giác ngoại vi chi thể tương ứng với vùng chi phối của dây thần kinh bị tổn thương.

Tổn thương mạch máu và thần kinh trong trật khớp có thể do:

  • Chèn ép của các đầu xương.
  • Co thắt mạch.
  • Căng giãn thần kinh.
  • Dập dập mạch, thần kinh.
  • Đứt mạch máu, thần kinh.

9.2. Các di chứng

  • Teo cơ.
  • Cứng khớp trong tư thế xấu: trật khớp khuỷu cũ luôn ở tư thế duỗi.
  • Viêm thoái hóa khớp sau chấn thương: Thường gặp nhất ở các bệnh nhân trật khớp đến muộn hoặc trật khớp kèm theo gãy xương diện khớp.
  • Tiêu xương diện khớp: tiêu chỏm xương đùi (do tổn thương mạch nuôi chỏm).
  • Vôi hóa quanh khớp: làm ảnh hưởng đến vận động của khớp.

Cập nhật thông tin mới nhất về kiến thức y học và test y học tại facebook TEST Y HỌC

Tham gia nhóm zalo: Tài Liệu Y Học Tổng Hợp

Ôn thi nội trú, sau đại học TẠI ĐÂY

Để lại một bình luận

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *

error: Content is protected !!
All in one