Sinh Lý Bộ Máy Tiêu Hóa: Phân Bố Mạch Máu, Thần Kinh

Bài 11.1

SINH LÝ TIÊU HÓA: PHÂN BỐ MẠCH MÁU, THẦN KINH

Bộ máy tiêu hóa gồm ống tiêu hóa và các tuyến tiêu hóa. Ống tiêu hóa bao gồm miệng, họng, thực quản, dạ dày, ruột non (tá tràng, hỗng tràng, hồi tràng), ruột già (manh tràng, đại tràng lên, đại tràng ngang, đại tràng xuống, đại tràng sigma, trực tràng và ống hậu môn). Các tuyến tiêu hóa gồm các tuyến nước bọt, tuyến dạ dày, tuyến ruột, tuyến tụy ngoại tiết, hệ thống bài tiết và vận chuyển mật (gan, ống mật, túi mật).

Bộ máy tiêu hóa cung cấp cho cơ thể các chất dinh dưỡng thiết yếu. Glucid, protein và lipid trong thức ăn được phân giải thành những phần tử đơn giản. Các phần tử này cùng với nước, các chất điện giải và vitamin được hấp thu qua các tế bào biểu mô của niêm mạc ruột non vào máu hoặc bạch huyết, sau đó được máu đưa đến tất cả các tế bào của cơ thể. Bộ máy tiêu hóa có một số chức năng sau:

• Chức năng vận động: là những vận động cơ học trong hệ thống tiêu hóa chủ yếu do sự co và giãn của các cơ trơn ở thành ống. Vận động đẩy có tác dụng đẩy thức ăn từ miệng xuống hậu môn. Vận động nhào trộn có tác dụng nghiền nát thức ăn thành những hạt nhỏ để dễ dàng được tiêu hóa và hấp thu. Co và giãn trương lực của các cơ thắt chia ống tiêu hóa thành các ngăn và giữ cho thức ăn chỉ đi theo một chiều.
• Chức năng bài tiết: Các tế bào của ống tiêu hóa và các tuyến tiêu hóa bài tiết các dịch gồm nước, các chất điện giải, chất nhầy, enzym và nhiều chất khác vào lòng ống tiêu hóa. Sự bài tiết này vừa có tác dụng tiêu hóa thức ăn vừa có tác dụng bảo vệ ống tiêu hóa.
• Chức năng tiêu hóa: Tiêu hóa là sự phân giải thức ăn thành những phần tử đơn giản có thể hấp thu được. Dưới tác dụng của các enzym tiêu hóa, glucid được phân giải thành monosaccharid; protein thành tripeptid, dipeptid và các acid amin; triglycerid thành acid béo và monoglycerid.
• Chức năng hấp thu: là sự vận chuyển thức ăn đã được tiêu hóa qua các tế bào biểu mô của ống tiêu hóa (chủ yếu là ruột non) vào máu và bạch huyết theo những cơ chế khác nhau.
• Chức năng nội tiết: Thành ống tiêu hóa có khả năng bài tiết một số hormon có tác dụng tại chỗ (Xem bài 13. Sinh lý Nội tiết).

1. PHÂN BỐ MẠCH MÁU, THẦN KINH Ở BỘ MÁY TIÊU HÓA

1.1. Sự phân bố thần kinh trong ống tiêu hóa

Hoạt động của ống tiêu hóa chịu sự điều hòa của hệ thống thần kinh tự chủ (gồm thần kinh phó giao cảm và thần kinh giao cảm) và hệ thần kinh ruột.

– Thần kinh phó giao cảm:

• Nhân vận động dây X ở hành não cho các sợi theo dây X đi đến đoạn dưới thực quản, dạ dày, ruột non, manh tràng, đại tràng lên, đại tràng ngang.
• Đoạn cùng của tủy sống (C2-C4) cho các sợi theo dây thần kinh chậu đi đến đại tràng xuống, đại tràng sigma, trực tràng và ống hậu môn.

Các sợi thần kinh phó giao cảm tạo synap với các tế bào hạch của hệ thần kinh ruột. Các sợi tiền hạch phó giao cảm bài tiết acetylcholin.

– Thần kinh giao cảm: Các sợi thần kinh giao cảm xuất phát từ đoạn tủy sống thắt lưng rồi tạo synap với các hạch trước cột sống như hạch cổ, hạch mạc treo tràng trên, mạc treo tràng dưới. Các sợi sau hạch giao cảm có thể đến tạo synap với các neuron của hệ thần kinh ruột hoặc trực tiếp đến các mạch máu, các cơ thắt trơn và các hốc Lieberkühn trong những nhung mao ruột.

– Ống tiêu hóa cũng có các sợi cảm giác để tiếp nhận các kích thích cơ học, hóa học và nhiệt độ.

– Hệ thần kinh ruột gồm các neuron có thân tế bào nằm trong thành của ống tiêu hóa. Hệ thần kinh ruột được tổ chức thành hai loại đám rối thần kinh: đám rối cơ (đám rối Auerbach) khu trú giữa lớp cơ dọc và lớp cơ vòng của thành ống, phân bố thần kinh cho các lớp cơ; đám rối dưới niêm mạc (đám rối Meissner) nằm giữa lớp cơ vòng và lớp dưới niêm mạc, phân bố thần kinh cho niêm mạc.

Hệ thần kinh ruột cũng được gọi là “bộ não nhỏ” của ruột vì nó được tổ chức như một hệ thần kinh độc lập gồm các neuron cảm giác, neuron trung gian và neuron vận động theo các con đường phản xạ và những chương trình vận động được thiết lập sẵn. Số lượng neuron của hệ thần kinh ruột vào khoảng 100 triệu, gần bằng số neuron của tủy sống.

Hoạt động của hệ thần kinh ruột có thể bị thay đổi (modified) bởi hệ thần kinh tự chủ, tuy nhiên một số lượng rất lớn neuron thần kinh ruột không nhận thông tin trực tiếp từ các sợi thần kinh giao cảm hoặc phó giao cảm vì hầu hết neuron thần kinh ruột là neuron trung gian có chức năng tích hợp, do đó các thông tin cảm giác có thể được xử lý trong hệ thần kinh ruột hoàn toàn độc lập với hệ thần kinh trung ương.

Hệ thần kinh ruột không chỉ kiểm soát sự co hoặc giãn các cơ, kiểm soát lưu lượng máu mà còn điều hòa hoạt động bài tiết của các tế bào biểu mô ống tiêu hóa. Hệ thần kinh ruột cũng có những chương trình vận động được thiết lập sẵn cho các vận động như động, co bóp theo phân đoạn, nôn và đại tiện.

1.2. Phân bố mạch máu

Các mạch máu của ống tiêu hóa là một phần của tuần hoàn lách (gồm tuần hoàn máu của ruột, lách, tụy và gan). Máu sau khi đi qua ống tiêu hóa, lách và tụy sẽ theo tĩnh mạch cửa về gan. Ở trong gan, máu đi qua hàng triệu xoang chứa máu nhỏ (sinusoid) rồi theo các tĩnh mạch gan đổ vào tĩnh mạch chủ của tuần hoàn hệ thống.

Khi máu lưu thông qua gan, các tế bào liên võng nội mô nằm trong các xoang chứa máu sẽ lấy đi vi khuẩn và những tác nhân có hại đi từ ống tiêu hóa vào hệ thống tuần hoàn. Hầu hết các chất dinh dưỡng được hấp thu ở ruột cũng theo tĩnh mạch cửa đến các xoang máu. Ở đây chúng được các tế bào võng nội mô và tế bào gan giữ lại và xử lý. Các chất dinh dưỡng không hòa tan trong nước được hấp thu vào ống bạch huyết trung tâm rồi theo hệ thống bạch mạch đổ vào tĩnh mạch dưới đòn.

Cập nhật thông tin mới nhất về kiến thức y học và test y học tại facebook TEST Y HỌC

Tham gia nhóm zalo: Tài Liệu Y Học Tổng Hợp

Ôn thi nội trú, sau đại học TẠI ĐÂY