Bài 28
UNG THƯ ĐẠI TRÀNG
1. ĐẠI CƯƠNG
Ung thư đại tràng (UTDT) là các tổn thương ác tính xuất phát từ các lớp của thành đại tràng từ van Bauhin tới ranh giới giữa đại tràng Sigma và trực tràng, đặc biệt gặp nhiều nhất từ lớp niêm mạc, 95% là ung thư biểu mô tuyến.
Trong những năm gần đây, nhờ những hiểu biết sâu về sinh bệnh học phân tử của UTDT, những tiến bộ của các phương tiện chẩn đoán và điều trị. Do vậy, UTDT đã có cải thiện rất nhiều về thời gian sống thêm sau mổ và là một trong số các bệnh ung thư có nhiều triển vọng trong phòng và chữa bệnh.
2. ĐẶC ĐIỂM DỊCH TỄ HỌC
Tỷ lệ mắc mới và tỷ lệ tử vong của UTDT thay đổi theo các vùng khác nhau trên thế giới. Tỷ lệ mắc mới cao nhất ở Australia và New Zealand, châu Âu và Bắc Mỹ; thấp nhất là ở châu Phi và Trung – Nam Á. Những sự khác biệt này được cho là do có sự khác biệt trong chế độ, thói quen ăn uống và ảnh hưởng do tiếp xúc môi trường, tác động đến các gen của tế bào. Tỷ lệ mắc mới UTDT lại gia tăng nhanh ở một số vùng trước đây có nguy cơ thấp như Tây Ban Nha và một số nước Đông Âu và Đông Á.
Tại Việt Nam, theo Globocan, UTDT là loại ung thư đứng hàng thứ 5 trong số các loại ung thư thường gặp. Hàng năm, số ca mắc mới UTDT tại Việt Nam là trên 8.700 trường hợp và số tử vong là gần 6.000 người.
Có rất nhiều yếu tố nguy cơ gây UTDT, trong đó phải kể đến các bệnh tiền ung thư, yếu tố di truyền, yếu tố môi trường.
2.1. Các bệnh lý tiền ung thư
Polyp trực tràng: Nguy cơ ung thư hóa tăng lên theo số lượng, kích thước, mức độ loạn sản và mô bệnh học của nó. Các polyp dạng nhung mao có nguy cơ cao nhất.
Bệnh viêm loét đại trực tràng chảy máu: Bệnh có nguy cơ ung thư hóa cao (25% sau 20 năm tiến triển của bệnh).
Bệnh Crohn đại trực tràng: Tỷ lệ ung thư hóa thấp hơn và ít gặp ở Việt Nam.
Các nghiên cứu cho thấy có mối liên quan giữa ung thư đại trực tràng với một số yếu tố như tình trạng thực quản ngắn (thực quản Barrett), tiếp xúc với a-mi-ăng, sau mổ cắt túi mật, sau mổ cắt dạ dày do loét lành tính.
2.2. Yếu tố di truyền
Yếu tố gen có liên quan với ung thư đại, trực tràng, hai loại ung thư đại trực tràng mang tính di truyền (không nằm trong nhóm người có bệnh đa polyp):
- Hội chứng ung thư gia đình (hội chứng Lynch II): Bệnh xuất hiện sớm (20-30 tuổi), ở đoạn đầu của đại tràng (đại tràng phải), và xuất hiện thêm các ung thư biểu mô khác ngoài đại tràng, hay gặp là ung thư nội mạc tử cung.
- Ung thư mang tính di truyền, đặc biệt chỉ gặp ở đại tràng (hội chứng Lynch I): Không kèm ung thư khác ngoài đại tràng.
- Người có quan hệ huyết thống trực tiếp (bố mẹ, con cái) với bệnh nhân ung thư đại trực tràng có nguy cơ bị ung thư cao gấp 2-3 lần hơn bình thường.
- Bệnh polyp đại trực tràng có tính chất gia đình (FAP: Familial Adenomatous Polyposis) là một tổn thương di truyền được biết đến bởi sự hình thành rất nhiều polyp trong đại trực tràng ở trẻ em và trẻ vị thành niên. Nguy cơ ung thư hóa của nhóm bệnh này gần như 100% nếu không được khám định kỳ và điều trị.
2.3. Yếu tố môi trường
- Chế độ ăn có liên quan tới UTĐTT. Chế độ ăn nhiều chất xơ, giảm lượng mỡ, tăng can xi làm giảm nguy cơ mắc bệnh, trong khi đó ăn nhiều thịt đỏ, thức ăn nhanh lại làm tăng khả năng mắc bệnh.
- Quần thể dân cư có mức sống cao thì tỷ lệ mắc ung thư đại trực tràng cao hơn quần thể có mức sống thấp.
- Cuộc sống lành mạnh có thể làm giảm nguy cơ mắc bệnh. Sử dụng thường xuyên thuốc giảm đau NSAID cũng liên quan đến giảm khả năng mắc bệnh. Hút thuốc lá nhiều và uống rượu mạnh cũng làm tăng nguy cơ mắc bệnh.
3. ĐẶC ĐIỂM GIẢI PHẪU BỆNH HỌC UNG THƯ ĐẠI TRÀNG
Ung thư đại tràng trái gặp nhiều hơn đại tràng phải. Có thể có hai hoặc nhiều ung thư cùng một lúc ở đại tràng, chiếm khoảng 5%. Có thể xuất hiện ung thư thứ hai sau khi ung thư thứ nhất đã được cắt bỏ một thời gian (2%).
3.1. Giải phẫu bệnh
3.1.1. Hình ảnh đại thể
Có ba thể thường gặp:
- Thể sùi: Thường tổn là một u gồ ghề, không chiếm toàn bộ chu vi lòng đại tràng, bề mặt u dễ chảy máu. Thể này gặp nhiều ở bên đại tràng phải.
- Thể loét: Thường kết hợp với thể sùi và có hình ảnh sùi loét, ít khi loét đơn thuần, thường gặp ở đại tràng phải.
- Thể nhiễm cứng: U phát triển theo chu vi của lòng đại tràng tạo thành hình nhẫn, gây chít hẹp lòng đại tràng và dễ dẫn đến tắc ruột. Thể này thường gặp ở đại tràng trái.

Hình 1. Hình ảnh đại thể ung thư đại tràng
(A): Thể loét sùi; (B): Ung thư trên nền polyp
3.1.2. Hình ảnh vi thể
- Ung thư biểu mô tuyến (adenocarcinoma) chiếm 95% với hai loại là ung thư liên bào trụ, thường biệt hóa cao và ung thư liên bào chế nhầy.
- Ung thư mô liên kết rất ít gặp.
- Mức độ biệt hóa: UTDT chia ra làm ba mức độ là: biệt hóa cao, biệt hóa vừa và kém biệt hóa.

Hình 2. Hình ảnh vi thể của UTDT
A: Biệt hóa kém; B: Biệt hóa vừa; C: Biệt hóa cao
3.2. Đường di căn, xâm lấn của ung thư
Ung thư đại tràng di căn, xâm lấn theo nhiều đường.
– Đường trực tiếp:
Tại chỗ, ung thư đại tràng phát triển theo mấy hướng sau đây:
- Theo hình vòng cung, dần dần ôm hết chu vi lòng đại tràng, hay gặp ở đại tràng bên trái. Mất khoảng một năm để khối u xâm lấn 3/4 chu vi lòng ruột.
- Theo chiều dọc: Lên trên và xuống dưới, hiện tượng phát triển này chủ yếu xảy ra ở lớp dưới niêm mạc, đồng thời xâm lấn vào mạng bạch mạch nằm ở trong thành đại tràng nhưng ít khi vượt quá 2 cm cách rìa u, trừ khi u xâm lấn đồng thời tới các hạch bạch huyết.
- Theo chiều lan tỏa xung quanh: Đi dần từ niêm mạc ra lớp thanh mạc thành đại tràng, rồi tiếp tục xâm lấn trực tiếp tới các tạng lân cận như gan, bờ cong lớn dạ dày, tá tràng, ruột non, tụy, lách, bàng quang, âm đạo, thận và niệu quản, thành bụng.
– Đường máu: U xâm lấn các tĩnh mạch đại tràng rồi theo đường tĩnh mạch của về gan, tại đây sinh ra các nhân ung thư di căn. U cũng đi theo các tĩnh mạch đốt sống về phổi và các nơi khác. Di căn tới buồng trứng hầu hết là qua đường máu. U di căn bằng đường tĩnh mạch chiếm khoảng 15%-50% các trường hợp. Do vậy, khi mổ không nên chạm vào khối u nhiều.
– Đường hạch mạch: Là hình thái lan tràn thường gặp nhất, đi dọc theo các bạch mạch nằm ngoài thành đại tràng. Trong phẫu thuật triệt căn, phải lấy bỏ hết hệ thống bạch mạch của ung thư. Mức độ xâm lấn hạch ít liên quan đến kích thước khối u, nhưng lại phụ thuộc nhiều vào mức độ biệt hóa của ung thư.
– Đường màng bụng: Khi u xâm lấn tới thanh mạc thì các tế bào ung thư có thể rơi vào trong khoang màng bụng và lan tràn khắp nơi trong ổ bụng theo nhịp di động của khoang bụng. Hiện tượng đó giống như gieo hạt. Các tế bào ung thư dính vào phúc mạc, phát triển thành các u to nhỏ khác nhau, rải rác khắp nơi, trông như những hạt kê. Hiện tượng này được gọi là di căn phúc mạc.
– Di căn theo lòng đại tràng: Các tế bào ung thư rụng khỏi bề mặt khối u có thể di chuyển lẫn theo dòng phân. Hiếm khi các tế bào này tự dừng lại và cắm vào bề mặt của niêm mạc lành ở cách xa khối u để tạo ra một u mới, thường chỉ một số tế bào nào đó sau khi tróc ra mà còn đủ điều kiện sinh tồn và vướng vào đường khâu của miệng nối mới có khả năng phát triển thành một u mới.
3.3. Phân chia giai đoạn ung thư đại tràng
Năm 1952, Cuthbert Dukes (1890-1977), nhà giải phẫu bệnh người Anh đã đưa ra một hệ thống phân loại nổi tiếng cho ung thư đại trực tràng. Sau đó, có nhiều hệ thống phân loại khác đã được đề xuất dựa trên cách phân loại của Dukes. Tuy nhiên, phân loại theo TNM được thống nhất chấp nhận. Cách phân loại giai đoạn mới nhất lần thứ 8 của Hiệp hội Ung thư Hoa Kỳ (AJCC) và Ủy ban Kiểm soát Ung thư Quốc tế (UICC) năm 2017 như sau:
Bảng 1. Phân loại ung thư đại tràng theo TNM
| TNM | Mức độ xâm lấn thành đại tràng: T |
| Tis | Ung thư tại chỗ: Ung thư biểu mô tại chỗ hoặc xâm lấn đến lớp đệm niêm mạc |
| T1 | Ung thư xâm lấn đến lớp dưới niêm mạc |
| T2 | Ung thư xâm lấn đến lớp cơ |
| T3 | Ung thư xâm lấn đến lớp dưới thanh mạc |
| T4 | Ung thư vượt qua lớp thanh mạc và/hoặc xâm lấn ít nhất một tạng lân cận: xâm lấn vào phúc mạc tạng (a) hoặc xâm lấn tạng lân cận (b) |
| TNM | Di căn hạch vùng: N |
| Nx | Không xác định được là có di căn hạch vùng |
| N0 | Không có di căn hạch vùng |
| N1 | Di căn 1 đến 3 hạch vùng (N1a: di căn 1 hạch; N1b: di căn 2-3 hạch) |
| N2 | Di căn từ ≥ 4 hạch vùng (N2a: di căn 4-6 hạch; N2b: di căn ≥ 7 hạch) |
| TNM | Di căn xa: M |
| Mx | Không đánh giá được có di căn xa |
| M0 | Không có di căn xa |
| M1 | Có di căn xa (M1a: di căn 1 tạng và chưa có di căn phúc mạc; M1b: di căn ≥ 2 tạng hoặc 2 vùng và chưa có di căn phúc mạc; M1c: di căn phúc mạc và/hoặc kèm theo di căn tạng) |
Bảng 2. Phân loại giai đoạn ung thư đại tràng
| Giai đoạn | T | N | M |
| Giai đoạn 0 | Tis | N0 | M0 |
| T1, T2 | N0 | ||
| Giai đoạn I | M0 | ||
| Giai đoạn IIA | T3 | N0 | |
| Giai đoạn IIB | T4a | N0 | M0 |
| Giai đoạn IIC | T4b | N0 | M0 |
| Giai đoạn IIIA | T1 – T2 T1 | N1c | M0 |
| Giai đoạn IIIB
|
T3 – T4a
T2 – T3 T1 – T2
|
N2a
N1c N2a N2b |
M0
M0 M0 M0 M0 |
| Giai đoạn IIIC
|
T4a | N2a | M0 |
| T3 – T4a | N2b | M0 | |
| T4b | N1 – N2 | M0 | |
| Giai đoạn IVA | Bất cứ T | Bất cứ N | M1a |
| Giai đoạn IVB | Bất cứ T | Bất cứ N | M1b |
| Giai đoạn IVC | Bất cứ T | Bất cứ N | M1c |
Như vậy, phân loại giai đoạn 0, I, II được xác định dựa vào mức độ xâm lấn u tại chỗ; giai đoạn III khi có biểu hiện di căn hạch. Giai đoạn IV khi có di căn xa.
4. TRIỆU CHỨNG VÀ CHẨN ĐOÁN
Chẩn đoán UTĐT thường dựa trên các triệu chứng lâm sàng và cận lâm sàng.
4.1. Ung thư giai đoạn sớm
Ung thư đại tràng có thời gian nhân đôi trung bình là 130 ngày, có nghĩa là ít nhất trong 5 năm, thường là từ 10 đến 15 năm, khối u phát triển thầm lặng trước khi có khối lượng cần thiết để có thể sờ thấy hoặc có biểu hiện triệu chứng.
Trong giai đoạn sớm, UTĐT không có triệu chứng, phát hiện và chẩn đoán dựa vào các xét nghiệm sàng lọc thường quy. Kỳ vọng sống của bệnh nhân rất tốt nếu được chẩn đoán sớm và điều trị sớm.
Mục tiêu sàng lọc là phát hiện tổn thương tiền ung thư trong cộng đồng dân cư khỏe mạnh, cũng như tổn thương ung thư giai đoạn sớm để có thể điều trị triệt căn với tiên lượng tốt. Các phương tiện sàng lọc bao gồm:
- Xét nghiệm tìm máu trong phân (Faecal occult blood test: FOBT): Khuyến cáo nên áp dụng ở cả nam và nữ trong độ tuổi 50 đến 74. Xét nghiệm này làm giảm tỷ lệ tử vong của ung thư đại trực tràng khoảng 15%. Khoảng thời gian giữa các lần xét nghiệm này không quá 2 năm.
- Xét nghiệm miễn dịch định lượng hồng cầu (Faecal Immunochemical Testing: FIT) có giá trị hơn FOBT bởi có thể dự đoán được ung thư hay u tuyến. Khoảng thời gian giữa các lần xét nghiệm này không quá 3 năm.
- Nội soi đại tràng sigma: Phát hiện tổn thương từ đại tràng Sigma đến trực tràng. Khoảng thời gian giữa các lần nội soi không quá 10 năm.
- Nội soi đại tràng ống mềm: Giúp phát hiện các tổn thương tiền ung thư: polyp, Crohn…
- Quy trình sàng lọc: Hội Ung thư Hoa Kỳ đặc biệt khuyến cáo biện pháp sau đây: đối với mọi bệnh nhân đến phòng khám vì bất kỳ lý do nào, thăm hậu môn trực tràng bằng ngón tay nếu bệnh nhân ở độ tuổi 40; làm xét nghiệm tìm máu trong phân nếu tuổi 50; soi đại tràng ở tuổi 50 rồi 51, sau đó cứ 3-5 năm một lần lại soi lại nếu 2 lần đầu không tìm thấy ung thư. Đối với các thành viên trong gia đình có tiền sử bệnh đa polyp (nhiều người thuộc các thế hệ kế tiếp nhau bị bệnh này), nên tiến hành khám và xét nghiệm sàng lọc khi bước vào tuổi dậy thì.
4.2. Ung thư đại tràng giai đoạn tiến triển
4.2.1. Triệu chứng cơ năng
Triệu chứng của UTĐT phụ thuộc vào vị trí giải phẫu và mức độ tiến triển của khối u.
- Đau bụng: Đau bụng là triệu chứng thường gặp. Đại tràng phải có khẩu kính lòng lớn vì thế ung thư đại tràng phải khi có kích thước tương đối lớn mới có triệu chứng. Triệu chứng đau bụng xuất hiện muộn và mơ hồ ở hố chậu phải hoặc mạng sườn phải. Sau đó đau tăng dần thành cơn kèm theo trướng bụng, buồn nôn. Cơn đau giảm dần hoặc hết đau sau khi bệnh nhân có trung tiện (hội chứng Koenig). Đại tràng trái có khẩu kính lòng ruột nhỏ, phân ở dạng nửa đặc nên nhiều khi dấu hiệu bán tắc hay tắc ruột là dấu hiệu khởi phát của bệnh với đau bụng cơn điển hình của tắc ruột.
- Rối loạn đại tiện: Rối loạn đại tiện biểu hiện là đại tiện phân lỏng hoặc táo bón. Đại tiện phân lỏng thường gặp với UTĐT phải và táo bón thường gặp hơn ở UTĐT trái, hoặc đại tiện lỏng xen kẽ với những đợt táo bón. Đây là dấu hiệu gợi ý của UTĐT nếu dấu hiệu này mới xuất hiện và kéo dài.
- Đại tiện ra máu: Đại tiện ra máu trong UTĐT phải thường gặp là máu vi thể trong phân và chỉ phát hiện được bằng xét nghiệm tìm máu trong phân. Đối với UTĐT trái, đại tiện ra máu là dấu hiệu thường gặp nhưng ít khi là chảy máu nặng. Thường gặp là phân có các sọc máu bao quanh hoặc trộn lẫn với máu đỏ tươi hoặc máu đen thẫm, thường kèm theo chất nhầy và máu cục nhỏ.
4.2.2. Triệu chứng toàn thân
- Trong giai đoạn đầu, tình trạng toàn thân ít thay đổi.
- Trong giai đoạn tiến triển, toàn trạng gầy sút, mệt mỏi, thiếu máu nhược sắc là với UTĐT phải, có thể có sốt, sốt thường nhẹ đôi khi là sốt cao kéo dài nếu có viêm quanh khối u.
4.2.3. Triệu chứng thực thể
Khám thực thể rất quan trọng để đánh giá mức độ xâm lấn tại chỗ và phát hiện các di căn xa, tìm các bệnh phối hợp của các cơ quan khác có thể ảnh hưởng đến việc điều trị.
- Khám bụng có thể phát hiện thấy khối u chắc nằm ở các vị trí dọc theo khung đại tràng như ở hố chậu phải, mạng sườn phải, dưới gan, trên rốn, mạng sườn trái và hố chậu trái. Vị trí khối u thường gặp nhất là u ở manh tràng và đại tràng Sigma. U di động hay cố định có ý nghĩa quan trọng trong đánh giá mức độ tiến triển và xâm lấn của ung thư.
- Thăm trực tràng có thể thấy phân lẫn máu, có thể sờ thấy khối u của đại tràng Sigma sa xuống tiểu khung.
- Khám hạch bẹn và hạch thượng đòn, nếu hạch to, chắc, cần làm sinh thiết để khẳng định di căn hạch.
- Phát hiện gan to, lách to, dịch cổ trướng… nếu ung thư đã di căn.
4.3. Ung thư đại tràng có biến chứng
4.3.1. Tắc ruột
Tắc ruột chiếm khoảng 10% các trường hợp. Vị trí khối u thường gây tắc ruột là UTĐT góc lách và UTĐT Sigma. Lâm sàng và chụp X quang bụng không chuẩn bị biểu hiện là hội chứng tắc ruột thấp. Chụp cản quang khung đại tràng với thuốc cản quang hòa tan (Telebrix) có hình ảnh cắt cụt ở đại tràng. Chụp cắt lớp vi tính xác định được tình trạng tắc ruột và phát hiện được khối u đại tràng.
4.3.2. Áp xe cạnh khối u
Nhiễm trùng khối u hoặc áp xe cạnh u thường gặp nhất là ở manh tràng. Lâm sàng có biểu hiện của hội chứng nhiễm trùng: sốt cao, kéo dài. Xét nghiệm có tăng bạch cầu, CRP, procalcitonin tăng. Khám bụng thấy một khối ở hố chậu phải, đau kèm theo là hội chứng bán tắc ruột. Bệnh cảnh rất dễ nhầm với áp xe ruột thừa.
4.3.3. Viêm phúc mạc do vỡ đại tràng
Viêm phúc mạc do vỡ đại tràng chiếm khoảng 1% các trường hợp. Vị trí thủng đại tràng có thể ở ngay khối u, nhưng thường gặp là thủng ở manh tràng do manh tràng có khẩu kính to nhất và bị giãn nhất. Bệnh cảnh lâm sàng là hội chứng viêm phúc mạc toàn thể, tiên lượng rất nặng.
4.3.4. Chảy máu
Chảy máu trong UTĐT thường là chảy máu vi thể, biểu hiện bằng hội chứng thiếu máu mạn tính. Ít khi có chảy máu nặng, biểu hiện bằng chảy máu đường tiêu hóa thấp: ỉa ra máu đỏ tươi, mạch nhanh, huyết áp hạ.
4.3.5. Rò
UTĐT có thể rò ra ngoài da hay rò vào các tạng lân cận như dạ dày, tá tràng, ruột non, bàng quang… Tùy theo rò vào tạng nào mà có các biểu hiện tương ứng.
5. CẬN LÂM SÀNG CHẨN ĐOÁN UNG THƯ ĐẠI TRÀNG
5.1. Các thăm dò chẩn đoán xác định bệnh
5.1.1. Chụp khung đại tràng cản quang
Hình ảnh ung thư đại tràng trên phim chụp đại tràng là một hình khuyết, hình chít hẹp hoặc hình cắt cụt.
- Hình khuyết: Hình khuyết có thể nằm ở một bên hay hai bên của thành đại tràng, bờ nham nhở, tạo với thành đại tràng lành một góc nhọn làm cho lòng đại tràng giống hình “lõi táo”.
- Hình chít hẹp: Hình ảnh là một đoạn đại tràng 2-3 cm hẹp, vặn vẹo, tiếp nối với đại tràng lành một góc nhọn như đầu dòng mã ngoặc ().
- Hình cắt cụt: Hình ảnh là lòng đại tràng thu nhỏ dần, bờ không đều và dừng lại, đôi khi thấy thuốc nhỏ lên một mẩu nhọn giống như ngọn lửa nến.

Hình 3. Hình ảnh X quang UTĐT
A: UTĐT phải; B: UTĐT Sigma
Chụp đại tràng đối quang kép có thể phát hiện được các khối u nhỏ nhưng không xác định được bản chất khối u. Ngày nay, với ưu điểm tuyệt đối và sự phổ cập của nội soi đại tràng nên chụp cản quang đại tràng chỉ còn được áp dụng trong một vài trường hợp như u gây hẹp, bán tắc một không chuẩn bị được đại tràng để soi.
5.1.2. Nội soi đại trực tràng ống mềm và sinh thiết
Có hai loại nội soi đại tràng: Nội soi đại tràng Sigma và nội soi đại tràng toàn bộ. Đây là phương pháp có giá trị nhất và chính xác nhất để chẩn đoán xác định khối u đại tràng, kể cả các ung thư đại tràng sớm và phát hiện các tổn thương kèm theo ở đại tràng.

Hình 4. Hình ảnh nội soi ung thư đại tràng
A: Hình loét sùi; B, C: Hình u sùi
Chỉ định nội soi đại tràng Sigma khi có đại tiện ra máu tươi (tổn thương vùng đại tràng Sigma và trực tràng). Nội soi đại tràng toàn bộ khi có biểu hiện rối loạn tiêu hóa (đại tiện nhiều lần, đại tiện nhầy máu). Hiện nay, có xu hướng soi đại tràng toàn bộ cho cả các bệnh nhân có triệu chứng đại tiện ra máu tươi vì ngoài chẩn đoán u, soi đại tràng còn để phát hiện các tổn thương phối hợp ở đại tràng.
Hình ảnh ung thư trên nội soi điển hình là một u sùi gồ cao, sần sùi, màu đỏ sẫm, giữa có loét và dễ chảy máu khi chạm vào, chiếm một phần hay toàn bộ chu vi gây hẹp lòng đại tràng. Hình ảnh loét bờ cao, gồ ghề hoặc hình thâm nhiễm ít gặp hơn.
Sinh thiết tổn thương nhiều mảnh, ở các vị trí khác nhau của khối u để có chẩn đoán xác định bệnh. Nếu kết quả giải phẫu bệnh chắc chắn là ung thư thì được coi là tiêu chuẩn vàng để chẩn đoán xác định bệnh.
5.2. Các thăm dò chẩn đoán giai đoạn bệnh
5.2.1. Chụp cắt lớp vi tính
Chụp cắt lớp vi tính là phương tiện rất có giá trị để đánh giá mức độ xâm lấn tại chỗ của khối u và phát hiện các di căn hạch và di căn xa (gan, phổi…), cũng như để phát hiện các tổn thương phối hợp.
Hình ảnh UTĐT trên phim chụp CLVT là hình khối làm dày thành và làm hẹp lòng đại tràng, tăng tỷ trọng. Hạch nghi ngờ di căn trên phim chụp cắt lớp vi tính khi kích thước hạch ≥ 8 mm, hình tròn, tỷ trọng không đồng nhất.

Hình 5. Hình ảnh UTĐT trên CLVT
A. Tắc ruột do UTĐT; B. UTĐT ngang
5.2.2. Siêu âm bụng
Siêu âm bụng có thể phát hiện được các khối u đại tràng và hạch ở bụng. Hình ảnh UTĐT trên siêu âm là khối làm dày thành và làm hẹp lòng đại tràng. Tuy nhiên, vai trò chính của siêu âm là phát hiện các di căn gan, di căn buồng trứng (ở nữ), di căn hạch ở bụng.
5.2.3. Chụp X quang phổi
Chụp X quang phổi nhằm phát hiện bệnh lý hô hấp kèm theo và tìm tổn thương di căn. Hình ảnh di căn phổi là hình ảnh các đám mờ hình tròn, kích thước khác nhau “hình thả bóng”.
5.2.4. PET/CT
Hình ảnh của khối ung thư, các di căn xa và di căn hạch là khối tăng chuyển hóa do các tổn thương ác tính có đặc điểm tăng chuyển hóa và tăng tập trung 18FDG trong tế bào, trong khi các bệnh lý lành tính hoặc mô lành không hấp thu hoặc hấp thu 18FDG thấp.
PET/CT là phương tiện chẩn đoán hình ảnh rất có giá trị để phát hiện các tổn thương di căn xa, di căn hạch, phân biệt tổn thương lành tính với ác tính, đánh giá giai đoạn bệnh, đánh giá mức độ đáp ứng với điều trị bổ trợ. Tuy nhiên, PET/CT không được khuyến cáo sử dụng thường quy tại thời điểm chẩn đoán ban đầu, mà chủ yếu giúp phân biệt tổ chức hoại tử, xơ hóa sau điều trị với khối u ác tính còn tồn dư và các tổn thương tái phát.
5.3. Xét nghiệm
Xét nghiệm máu và sinh hóa: Trong ung thư đại tràng có thể thấy kết quả thiếu máu nhược sắc hồng cầu nhỏ.
Xét nghiệm kháng nguyên bào thai sinh ung thư CEA: CEA là một glycoprotein tìm thấy trong màng tế bào của nhiều mô, kể cả mô ung thư của đại tràng và trực tràng. Định lượng CEA huyết thanh tăng không đặc hiệu cho ung thư đại trực tràng, mức tăng cao bất thường của CEA còn tìm thấy trong huyết thanh của những bệnh nhân bị ung thư đường tiêu hóa khác. CEA thể hiện rõ vai trò trong việc phát hiện tái phát sau mổ. Nếu CEA trở về bình thường sau mổ, rồi lại từ từ tăng dần trong thời gian theo dõi, thì đó là dấu hiệu gần như chắc chắn để nói rằng ung thư tái phát.
6. CHẨN ĐOÁN PHÂN BIỆT
Cần chẩn đoán phân biệt ung thư đại trực tràng với các bệnh lý khác có triệu chứng lâm sàng tương tự.
6.1. Các bệnh lý gây xuất huyết tiêu hóa thấp
Trĩ, viêm loét đại trực tràng chảy máu, Crohn đại trực tràng, viêm túi thừa đại trực tràng, bệnh amip đại tràng, ung thư trực tràng.
Tất cả các trường hợp có biểu hiện đại tiện ra máu cần phải nội soi đại tràng toàn bộ để loại trừ UTĐT, ung thư trực tràng, đặc biệt những trường hợp có biểu hiện thiếu máu mạn tính trên lâm sàng.
6.2. Các bệnh lý gây rối loạn tiêu hóa
Ngộ độc, viêm ruột thừa, hội chứng ruột kích thích (Irritate bowel syndrome), lao, Crohn, viêm loét đại trực tràng. Chỉ được chẩn đoán là hội chứng ruột kích thích sau khi đã có cơ sở chắc chắn loại trừ ung thư đại trực tràng.
7. ĐIỀU TRỊ UNG THƯ ĐẠI TRÀNG
Điều trị UTĐT phụ thuộc vào giai đoạn bệnh khi được phát hiện. Có bốn phương pháp điều trị là: phẫu thuật, hóa trị liệu, xạ trị, và điều trị đích, trong đó phẫu thuật triệt căn đóng vai trò quan trọng nhất và là lựa chọn hàng đầu cho mục tiêu điều trị triệt căn. Theo quy ước, phẫu thuật triệt căn (R0) là phẫu thuật lấy hết được khối u về cả đại thể khi mổ và vi thể ở diện cắt không còn tế bào ung thư.
7.1. Phẫu thuật
7.1.1. Phẫu thuật triệt căn
7.1.1.1. Nguyên tắc phẫu thuật
Phẫu thuật cần đạt được các nguyên tắc sau:
- Cắt đại tràng rộng rãi, cách bờ trên và dưới u ≥ 5 cm.
- Cắt toàn bộ mạc treo tương ứng của đại tràng, thắt và cắt các mạch máu chi phối sát gốc để nạo vét hạch rộng rãi (vét được trên 12 hạch để xác định đúng giai đoạn bệnh).
- Không được chạm vào khối u để tránh di căn ung thư (kỹ thuật No touch).
- Diện cắt hai đầu ruột phải được cấp máu tốt để đảm bảo cho miệng nối.
7.1.1.2. Các phương pháp phẫu thuật
Tùy theo vị trí u mà lựa chọn các loại hình phẫu thuật khác nhau:
– Cắt nửa đại tràng phải:
- Chỉ định đối với u từ manh tràng đến đại tràng góc gan.
- Các bước phẫu thuật: Thắt bó mạch hồi manh đại tràng sát gốc; cắt 20 cm hồi tràng, đại tràng lên và đoạn phải đại tràng ngang, làm miệng nối hồi – đại tràng ngang. Trong trường hợp khối u nằm ở góc gan, có thể cắt mở rộng sang đại tràng ngang (cắt đại tràng phải mở rộng).
– Cắt đoạn đại tràng ngang:
- Chỉ định với khối u nằm ở giữa đại tràng ngang.
- Các bước phẫu thuật: Thắt sát gốc động mạch và tĩnh mạch đại tràng giữa; cắt đoạn đại tràng ngang từ đại tràng góc gan đến đại tràng góc lách, làm miệng nối hai đầu đại tràng.
– Cắt đoạn đại tràng trái cao:
- Chỉ định với khối u nằm ở đoạn đại tràng góc lách.
- Các bước phẫu thuật: Thắt động mạch đại tràng trái trên xuất phát từ động mạch mạc treo tràng dưới, cắt phần trái đại tràng ngang, đại tràng góc lách, đại tràng xuống, làm miệng nối đại tràng ngang với đại tràng sigma.

Hình 6. Các loại phẫu thuật cắt đại tràng
A: Cắt đại tràng phải; B: Cắt đại tràng phải mở rộng; C: Cắt nửa đại tràng trái; D: Cắt đoạn đại tràng Sigma
– Cắt nửa đại tràng trái:
- Chỉ định đối với u ở 1/3 trái đại tràng ngang đến đại tràng Sigma. Hiện nay ít được áp dụng.
- Các bước phẫu thuật: Thắt động mạch và tĩnh mạch mạc treo tràng dưới sát gốc, cắt phần trái đại tràng ngang, đại tràng xuống và đại tràng Sigma, làm miệng nối đại tràng ngang với trực tràng.
– Cắt đoạn đại tràng Sigma:
- Chỉ định đối với u nằm ở cuối đại tràng Sigma đến ranh giới Sigma – trực tràng.
- Các bước phẫu thuật: Thắt các nhánh động mạch Sigma và nhánh trực tràng trên, cắt đoạn đại tràng Sigma và một phần trực tràng, nối đại tràng trái với trực tràng.
– Cắt toàn bộ đại tràng:
- Chỉ định cho các u nhiều ổ và ở nhiều vị trí khác nhau trên khung đại tràng.
- Các bước phẫu thuật: Thắt sát gốc bó mạch hồi manh đại tràng, đại tràng giữa, mạc treo tràng dưới. Cắt đại tràng phải, đại tràng góc gan, đại tràng ngang, đại tràng góc lách, đại tràng trái, đại tràng Sigma. Thực hiện miệng nối hồi tràng với trực tràng.
Phẫu thuật cắt đại tràng có thể thực hiện bằng mổ mở hoặc bằng phẫu thuật nội soi. Trong đó, phẫu thuật nội soi ngày càng được áp dụng rộng rãi với nhiều ưu điểm về kết quả sớm như hồi phục sớm sau mổ, thời gian nằm viện ngắn, tính thẩm mỹ cao và vẫn đạt được kết quả về mặt ung thư học so với mổ mở về thời gian sống sau mổ cũng như tỷ lệ tái phát.
7.1.2. Các phẫu thuật tạm thời
- Cắt đoạn đại tràng: Chỉ định cho các UTĐT còn khả năng cắt bỏ nhưng đã có di căn nhiều nơi. Cắt đại tràng để tránh biến chứng tắc ruột, chảy máu, và u và mang lại chất lượng cuộc sống tốt hơn hậu môn nhân tạo.
- Nối tắt: Nối hồi – đại tràng ngang cho các khối u đại tràng phải, nối đại tràng ngang – đại tràng Sigma cho các UTĐT xuống. Nối tắt chỉ định cho các khối u xâm lấn rộng không có khả năng cắt bỏ.
- Làm hậu môn nhân tạo: Chỉ định cho các UTĐT không có khả năng cắt hoặc nối tắt. Làm hậu môn nhân tạo ở đại tràng ngang cho UTĐT trái, mở thông hồi tràng hoặc hậu môn manh tràng cho UTĐT phải.
7.2. Điều trị bằng nội soi đại tràng
– Chỉ định: UTĐT giai đoạn sớm (Tis và T1).
- Đối với Tis là chỉ định tốt nhất cho điều trị nội soi.
- Đối với T1, u xâm lấn dưới niêm mạc, cắt u nội soi được coi là đạt yêu cầu điều trị nếu u chỉ xâm lấn lớp dưới niêm mạc nông < 1000 µm và tổn thương là dạng lõi, phẳng, hoặc ở giới hạn 1/3 trên của tổn thương dạng cuống theo phân loại của Haggit và giải phẫu bệnh sau mổ là ung thư biểu mô biệt hóa cao và vừa, không có xâm lấn mạch máu và bạch huyết, diện cắt an toàn > 1 mm.
– Kỹ thuật cắt u nội soi: Có hai kỹ thuật cắt là cắt hết niêm mạc và cắt phẫu tích dưới niêm mạc.
– Theo dõi sau cắt u nội soi: Cần soi đại tràng để kiểm tra sau 3 tháng.
7.3. Hóa trị liệu
Hóa trị liệu có thể được phối hợp với phẫu thuật trong một số trường hợp UTĐT khi đã có di căn hạch, được coi như một giải pháp điều trị bổ trợ sau phẫu thuật. Trong trường hợp khối u xâm lấn rộng, điều trị hóa chất trước mổ có tác dụng làm giảm giai đoạn bệnh để đạt được điều trị triệt căn.
Phác đồ hóa trị liệu thường sử dụng ít nhất hai hóa chất phối hợp. Một số công thức hóa trị: 5-FU + Folinic Acid; FOLFOX 4: 5-FU + Folinic Acid + Oxaliplatin;
FOLFOX 6: 5-FU + Folinic Acid + Oxaliplatin + Leucovorin; Oxaliplatin + Capecitabin.
7.4. Xạ trị
Ít được sử dụng trong UTĐT vì đại tràng di động nên khó khăn trong xạ trị.
7.5. Điều trị đích
Các thuốc trong điều trị đích chỉ nhắm vào các tế bào ung thư mà không làm tổn hại đến các tế bào lành xung quanh u khi tế bào ung thư có đột biến gen. Có thể sử dụng đồng thời với các hóa chất truyền thống hoặc dùng riêng lẻ khi các hóa chất không còn tác dụng. Hầu hết các sản phẩm thuốc mới này còn đang trong quá trình đánh giá thực tế trên người bệnh. Một số sản phẩm thuốc điều trị đích đã có mặt trên thị trường hiện nay là: bevacizumab (Avastin), cetuximab (Erbitux), panitumumab (Vectibix)…
Cập nhật thông tin mới nhất về kiến thức y học và test y học tại facebook TEST Y HỌC
Tham gia nhóm zalo: Tài Liệu Y Học Tổng Hợp
Ôn thi nội trú, sau đại học TẠI ĐÂY
