Viêm Phúc Mạc Và Các Ổ Áp-xe Trong Ổ Bung

Bài 26

VIÊM PHÚC MẠC VÀ CÁC Ổ ÁP-XE TRONG Ổ BỤNG

Mục lục

1. MỘT SỐ ĐẶC ĐIỂM GIẢI PHẪU, SINH LÝ PHÚC MẠC VÀ BIẾN ĐỔI TRONG VIÊM PHÚC MẠC

1.1. Giải phẫu

– Phúc mạc là lớp thanh mạc bao phủ toàn bộ mặt ngoài các tạng và mặt trong thành bụng, phúc mạc che phủ các tạng gọi là lá tạng và che phủ thành bụng gọi là lá thành. Diện tích của phúc mạc tương đương với diện tích da (ở người trưởng thành khoảng 1,5 – 2 m²). Lá tạng và thành bụng cùng chịu sự phân bố thần kinh nên mọi kích thích ở phúc mạc thành dẫn lại ở thành bụng tương ứng dẫn đến dấu hiệu đau cố định trên thành bụng.

– Ổ bụng được chia làm hai tầng bởi mạc treo đại tràng ngang:

  • Tầng trên mạc treo đại tràng ngang được giới hạn giữa vòm hoành và mạc treo đại tràng ngang. Tầng này lại được chia làm 2 khoang bởi các dây chằng treo gan và dây chằng tròn. Khoang bên phải lại chia làm 2: vùng dưới hoành phải và dưới gan phải. Vùng dưới gan phải và trước thận phải (khoang Morrison) là nơi thấp nhất khi nằm. Trong viêm phúc mạc mật, thủng ổ loét dạ dày tá tràng lúc đầu dịch đọng ở vùng dưới gan, về sau chảy theo rãnh đại tràng phải xuống hố chậu phải rồi lan ra khắp bụng. Vùng bên trái gồm 2 khoang dưới hoành trái và dưới gan trái, thông với nhau quanh gan trái. Khoang ảo ở mặt sau mạc nối nhỏ, mặt sau dạ dày và mặt trước tụy (hậu cung mạc nối hay túi mạc nối) thông với khoang bên phải qua khe Winslow. Thủng ổ loét dạ dày mặt sau, viêm tụy hoại tử thường đọng dịch ở hậu cung mạc nối.
  • Tầng dưới mạc treo đại tràng ngang hay phần chính của ổ bụng ở vùng này đáng chú ý nhất là túi cùng Douglas, túi này thông thường với rãnh thành đại tràng hai bên và vùng giữa bụng với các ngách giữa các mạc treo và các quai ruột non.

Lưu thông trong ổ bụng: Khi có một lượng dịch từ tầng trên mạc treo đại tràng ngang trong khu vực dưới gan (khoang Morisson) có thể di chuyển khắp nơi trong ổ bụng. Rãnh thành đại tràng trái chỉ thông với tiểu khung mà không thông thường được với tầng trên vì có dây chằng hoành đại tràng.

– Mạc nối lớn có vai trò quan trọng do phong phú về tế bào, di động dễ dàng khắp ổ bụng và có phân bố mạch phong phú nên có chức năng chống viêm, khu trú tổn thương viêm rất hiệu quả.

1.2. Sinh lý phúc mạc

Phúc mạc được tạo bởi một lớp tế bào trung biểu mô dẹt gắn trên màng lưới tổ chức liên kết chun, có cấu trúc mạch máu và bạch mạch phong phú, có chức năng bán thấm rất mạnh nên được ứng dụng thẩm phân phúc mạc để lọc máu. Bình thường ở phúc mạc có chừng 30 ml dịch màu vàng có tỷ trọng 1,016 và lượng protein dưới 30 g/l, dưới 300 bạch cầu/mm³ chủ yếu là các đại thực bào. Độ điện giải giống như huyết tương, lượng dịch này giúp cho các tạng di chuyển dễ dàng.

1.3. Sinh lý bệnh của viêm phúc mạc

Khi có tác nhân xâm nhập vào ổ phúc mạc (vi khuẩn, hóa học…), phúc mạc sẽ phản ứng khu trú ổ viêm do tác dụng của mạc nối lớn và các tạng lân cận tác nhân gây viêm. Tác dụng của phản ứng viêm như: tăng tiết dịch, tăng cường đưa máu và các tế bào miễn dịch đến như đại thực bào, lympho bào… tiêu diệt tác nhân viêm. Phúc mạc tăng khả năng hấp thu các sản phẩm của quá trình viêm (dịch, xác vi khuẩn…). Khi phản ứng đủ mạnh, sẽ làm lành tổn thương (ví dụ thủng dạ dày bít…). Khi không đủ làm lành tổn thương mà chỉ khu trú ổ viêm sẽ tạo thành ổ áp xe trong ổ bụng. Khi không ngăn cản được quá trình viêm, nhu động ruột, hoạt động của cơ hoành, mạc nối lớn lại làm tác nhân viêm lan rộng. Các sản phẩm độc do phản ứng viêm tạo ra theo tuần hoàn tới các cơ quan gây suy các cơ quan này (thận, phổi…) làm tình trạng bệnh nhân nặng lên và dẫn tới tử vong, viêm phúc mạc càng muộn, tỷ lệ chết càng cao (2-20%).

2. VIÊM PHÚC MẠC TOÀN THỂ

2.1. Định nghĩa

Viêm phúc mạc (VPM) là phản ứng viêm cấp tính của phúc mạc với tác nhân viêm (vi khuẩn, hóa học, vật lý…).

2.2. Sinh lý bệnh

2.2.1. Phân loại

  • Viêm phúc mạc tiên phát: vi khuẩn xâm nhập vào ổ phúc mạc bằng đường máu, bạch huyết, không có tổn thương tạng trong ổ bụng hay thành bụng. Vi khuẩn gây bệnh thường là một loại như phế cầu khuẩn, lậu cầu, lao. Không có nguyên nhân phải điều trị ngoại khoa.
  • Viêm phúc mạc thứ phát: vi khuẩn xâm nhập vào trong ổ phúc mạc thường qua tổn thương của tạng thông vào ổ bụng như tổn thương ống tiêu hóa bệnh lý hay chấn thương… Nhiều chủng vi khuẩn gây bệnh cả ái khí và yếm khí có mặt trong ổ bụng lẫn dịch tiêu hóa, mủ… Nguyên nhân này phải điều trị ngoại khoa và là mục tiêu trình bày của bài này.

2.2.2. Ảnh hưởng của viêm phúc mạc

  • Phản ứng viêm của phúc mạc dẫn tới: tăng bài xuất dịch vào trong ổ bụng, dịch này gồm nhiều chất điện giải và protein. Lá phúc mạc dày lên do phù nề xung huyết và mất bóng do viêm là nguy cơ của dính, tắc ruột sau này. Viêm phúc mạc dẫn tới ứ trệ dịch trong ống tiêu hóa do liệt ruột, khả năng hấp thu giảm, nôn… nên khối lượng tuần hoàn càng giảm. Đồng thời, do tác động của độc tố vi khuẩn xâm nhập, sản phẩm của quá trình viêm tạo ra… làm ảnh hưởng tới chức năng sống của các cơ quan đích (thận, phổi, tim…).
  • Hệ tuần hoàn: giảm khối lượng tuần hoàn kết hợp với các yếu tố giãn mạch, độc tố của vi khuẩn với cơ tim… dẫn tới tình trạng trụy tim mạch, suy tim.
  • Hô hấp: thể tích khí lưu thông giảm do bụng trướng gây cản trở di động của cơ hoành. Mặt khác độc tố do quá trình viêm làm tổn thương chất Surfactant gây nguy cơ phù phổi cấp.
  • Thận: có thể suy thận cơ năng do giảm khối lượng tuần hoàn, sẽ hồi phục tốt sau bồi phụ khối lượng tuần hoàn. Nếu có tổn thương ống nephron do độc tố của vi khuẩn thì việc điều trị sẽ khó khăn và phức tạp hơn nhiều.
  • Tim thường khác: tổn thương gan do giảm khối lượng tuần hoàn, thiếu oxy trong máu, tan máu do độc tố của vi khuẩn. Suy tế bào gan sẽ xuất hiện với biểu hiện tăng các men gan trong máu, hạ đường máu và rối loạn đông máu.
  • Các biểu hiện khác: chảy máu đường tiêu hóa hay các rối loạn thần kinh tâm thần do các yếu tố chuyển hóa trung gian vào hệ thống tuần hoàn…

2.3. Chẩn đoán viêm phúc mạc toàn thể thứ phát

Chẩn đoán VPM toàn thể thứ phát dựa vào các triệu chứng lâm sàng và cận lâm sàng.

2.3.1. Triệu chứng cơ năng

  • Đau bụng là dấu hiệu chính bao giờ cũng có. Đau bụng thường xuất hiện tại vị trí tương ứng với tạng bị thương tổn, sau đó lan dần ra khắp ổ bụng. Tính chất đau thường dữ dội, liên tục, có khi đau làm cho người bệnh không dám thở sâu.
  • Nôn hay buồn nôn do liệt ruột.
  • Bí trung đại tiện hoặc có khi ỉa lỏng.

2.3.2. Triệu chứng toàn thân

Biểu hiện tình trạng nhiễm khuẩn, nhiễm độc, nhất là đến muộn có thể có sốc nhiễm khuẩn.

Thường có sốt cao liên tục 39-40°C với các cơn rét và nóng. Hơi thở hôi, lưỡi bẩn. Vẻ mặt xanh tái, và mồ hôi.

Có thể có các dấu hiệu của sốc nhiễm khuẩn nhiễm độc như mạch nhanh, huyết áp tụt. Bệnh nhân vật vã hay li bì.

2.3.3. Triệu chứng thực thể

  • Bụng trướng: thường trướng đều.
  • Tăng cảm giác đau.
  • Co cứng thành bụng, nhất là ở vị trí tương ứng với các tạng bị thương tổn: vùng hố chậu phải trong viêm phúc mạc ruột thừa, vùng hạ sườn phải trong viêm phúc mạc mật, vùng thượng vị trong thủng ổ loét dạ dày, tá tràng …
  • Cảm ứng phúc mạc: khi đến muộn, bệnh nhân già yếu, trương lực cơ thành bụng kém hay đã dùng thuốc giảm đau mạnh (morphin), thăm khám thấy đau khắp bụng, dấu hiệu cảm ứng phúc mạc (+).
  • Gõ đục vùng thấp, khi đến muộn bụng có nhiều dịch. Mất vùng đục trước gan trong các trường hợp thủng tạng rỗng, có nhiều hơi trong ổ bụng, gõ ở tư thế nằm đầu cao (tư thế Fowler).
  • Nghe: Không có nhu động ruột.
  • Thăm trực tràng hoặc âm đạo: túi cùng Douglas phồng, đau.

2.3.4. Cận lâm sàng

– Xét nghiệm máu và huyết học:

  • Có tình trạng nhiễm khuẩn: số lượng bạch cầu tăng, chủ yếu là bạch cầu đa nhân trung tính.
  • Có thể có suy chức năng gan, thận, hô hấp: ure máu cao, creatinine cao, rối loạn điện giải máu và thăng bằng toan – kiềm, độ bão hòa oxy trong máu động mạch thấp.

– Chụp X quang bụng không chuẩn bị: có thể thấy các dấu hiệu rất có giá trị chẩn đoán như:

  • Liềm hơi trong các trường hợp thủng tạng rỗng (khoảng 80% trong thủng ổ loét dạ dày tá tràng). Khi khí tự do trong ổ bụng thì chắc chắn là có VPM do thủng tạng rỗng.
  • Mờ vùng thấp (có dịch trong ổ bụng).
  • Liệt ruột: các quai ruột giãn, thành các quai ruột đầy.
  • Dày nếp phúc mạc thành bụng bên.
  • Dấu hiệu Loren (+).

– Chọc dò ổ bụng: hút ra dịch đục, mủ. Cần xét nghiệm cấy vi khuẩn và làm kháng sinh đồ. Tuy nhiên, tỷ lệ âm tính giả cao, làm khó khăn cho theo dõi nên ít được áp dụng.

– Chọc rửa ổ bụng: chẩn đoán trong các trường hợp khó và nghi ngờ. Kỹ thuật được tiến hành bằng cách đưa vào túi cùng Douglas qua thành bụng cạnh rốn một catheter, qua đó truyền vào ổ bụng 500 ml dịch NaCl 0,9%. Lấy lại dịch đã đưa vào ổ bụng và đánh giá: nếu dịch đục, có thức ăn, mủ… là bằng chứng của viêm phúc mạc. Nếu nghi ngờ, soi dịch: khi > 500 bạch cầu/ml là bằng chứng viêm phúc mạc.

– Siêu âm: xác định có dịch, hơi trong ổ bụng. Hoặc có thể phát hiện được nguyên nhân viêm phúc mạc như ổ áp xe gan và, viêm ruột thừa và… Siêu âm là phương pháp chẩn đoán hình ảnh đơn giản, rẻ tiền, an toàn và khả năng phát hiện cao nên được chọn là phương pháp đầu tiên để chẩn đoán.

– Chụp cắt lớp vi tính (CLVT) ổ bụng: là phương pháp có độ nhạy cao trong chẩn đoán dịch và khí tự do trong ổ bụng và có thể xác định nguyên nhân viêm phúc mạc, nhất là các trường hợp khó.

Hình 1. Khí và dịch tự do trong ổ bụng trên CLVT

– Nội soi ổ bụng: trong những trường hợp khó chẩn đoán (bệnh nhân đa chấn thương có chấn thương bụng kín và có hôn mê do chấn thương sọ não…), ở cơ sở có trang thiết bị và trình độ phẫu thuật viên cho phép, nội soi ổ bụng rất có giá trị xác định chẩn đoán và có thể đồng thời xử lý nguyên nhân.

2.4. Chẩn đoán nguyên nhân

2.4.1. Viêm phúc mạc do thủng ổ loét dạ dày tá tràng

  • Đau bụng dữ dội, đột ngột vùng thượng vị với tính chất đau như dao đâm.
  • Bụng co cứng như gỗ, gõ mất vùng đục trước gan.
  • 90% có tiền sử đau thượng vị có chu kỳ.
  • Chụp bụng không chuẩn bị có liềm hơi (80%).
  • Thể trạng chung trong những giờ đầu thường chưa có thay đổi ở những bệnh nhân không có bệnh lý vi, dấu hiệu nhiễm khuẩn thường xuất hiện sau 6-10 giờ.

Hình 2. Liềm hơi dưới cơ hoành phải

2.4.2. Viêm phúc mạc ruột thừa

– Viêm phúc mạc do viêm ruột thừa có thể gặp các thể lâm sàng 1 thì, 2 thì, 3 thì.

  • Viêm phúc mạc do viêm ruột thừa 1 thì: đau bụng vùng hố chậu phải, thể trạng nhiễm khuẩn vừa, sốt 37°5-38°C, sau 24-48 giờ đau tăng và lan khắp ổ bụng. Khám có hội chứng viêm phúc mạc, co cứng thành bụng nhất là vùng hố chậu phải.
  • Viêm phúc mạc 2 thì, sau biểu hiện viêm ruột thừa có thời gian “khởi đầu giả”, bệnh nhân hết đau hết sốt sau đó đau trở lại với bệnh cảnh viêm phúc mạc toàn thể.
  • Viêm phúc mạc 3 thì (viêm ruột thừa và tạo thành áp xe ruột thừa, áp xe lại vỡ và gây viêm phúc mạc toàn thể).

– Thể điển hình: khởi đầu đau bụng vùng hố chậu phải, thể trạng nhiễm khuẩn vừa, sốt 37°5-38°C. Sau 24-48 giờ đau tăng và lan khắp ổ bụng. Khám có hội chứng viêm phúc mạc, co cứng thành bụng nhất là vùng hố chậu phải.

Hình 3a. Viêm phúc mạc do viêm ruột thừa hoại tử

Hình 3b. Viêm phúc mạc do viêm túi mật hoại tử

2.4.3. Viêm phúc mạc mật

Bệnh nhân có thể có tiền sử đau, sốt, vàng da nhiều đợt, đợt này biểu hiện:

– Triệu chứng cơ năng: đau bụng vùng hạ sườn phải, sốt, vàng da, sau đó đau tăng và lan ra khắp ổ bụng. Có thể có nôn và bí trung, đại tiện.

– Triệu chứng toàn thân: có biểu hiện tắc mật, nhiễm trùng như: sốt, thở hôi, lưỡi bẩn; Da, niêm mạc vàng.

– Triệu chứng thực thể: bụng trướng, có thể thấy gan to, túi mật to, ấn đau khắp bụng nhất là dưới sườn phải. Có dấu hiệu phản ứng thành bụng hay cảm ứng phúc mạc, dấu hiệu co cứng thành bụng ít gặp hơn so với thủng tạng rỗng, nhất là trong những giờ đầu. Thăm trực tràng hay âm đạo: túi cùng Douglas phồng đau.

– Cận lâm sàng

  • Chụp bụng không chuẩn bị: bóng gan to và dấu hiệu của viêm phúc mạc: ở vùng thấp, các quai ruột giãn, thành các quai ruột dày, dày nếp phúc mạc thành bụng bên, dấu hiệu Loren (+).
  • Xét nghiệm biểu hiện: tắc mật (bilirubin tăng) và nhiễm khuẩn. Chú ý tìm dấu hiệu của rối loạn chức năng gan, thận … vv

– Siêu âm ổ bụng: thường thấy đường mật giãn do sỏi đường mật, có dịch tự do trong ổ bụng, có thể thấy hình ảnh viêm túi mật hoại tử vv …

2.4.4. Viêm phúc mạc do ung thư đại tràng vỡ

  • Triệu chứng cơ năng: có thể có dấu hiệu bán tắc ruột (hội chứng Koenig) hay rối loạn phân như ỉa máu, mũ nhầy, mót rặn. Đau bụng đột ngột dữ dội, ở một vị trí trên khung đại tràng rồi lan ra khắp bụng.
  • Triệu chứng toàn thân: biểu hiện nhiễm khuẩn, nhiễm độc nặng.
  • Triệu chứng thực thể: khám bụng có dấu hiệu co cứng thành bụng hoặc cảm ứng phúc mạc. Có thể sờ thấy khối u. Thăm trực tràng thấy túi cùng Douglas phồng đau, có thể thấy u trực tràng.
  • Chụp cắt lớp vi tính: có thể thấy u đại trực tràng, khí và dịch trong ổ bụng.

2.4.5. Viêm phúc mạc do áp xe gan vỡ

  • Triệu chứng cơ năng: đau vùng hạ sườn phải trước đó vài ngày, đột ngột đau tăng lên rồi lan ra khắp ổ bụng.
  • Triệu chứng toàn thân: biểu hiện của nhiễm khuẩn, thường có trụy mạch thoáng qua kéo dài chừng 20-30 phút.
  • Triệu chứng thực thể: gan to, túi mật không to. Bụng đau và co cứng thành bụng nhất là dưới sườn phải.
  • Chẩn đoán hình ảnh (siêu âm, chụp cắt lớp vi tính): Hình ảnh áp xe gan vỡ, dịch ổ bụng không đồng nhất. Có thể có dịch màng phổi.

2.4.6. Viêm phúc mạc do viêm phần phụ

  • Thường gặp ở phụ nữ trong độ tuổi sinh sản
  • Đau hạ vị và hai hố chậu.
  • Ra nhiều khí hư.
  • Thăm khám: bụng có co cứng hay cảm ứng phúc mạc, đau chủ yếu ở hai hố chậu và hạ vị.

Thăm âm đạo: túi cùng phồng, đau, nhiều khi có mủ theo tay. Chọc dò qua túi cùng sau ra nhiều mủ.

  • Siêu âm hay chụp cắt lớp vi tính thấy hình ảnh viêm phụ phần phụ với trướng, thường cả hai bên. Cần lưu ý hội chứng Fitz-Hugh-Curtis do viêm nhiễm từ tiểu khung (ứ dịch, ứ mủ vòi trứng..) lan lên viêm quanh gan gây xơ dính bao gan với phúc mạc. Chụp cắt lớp vi tính rất có giá trị chẩn đoán hội chứng này để quyết định điều trị nội khoa.

2.4.7. Viêm phúc mạc sau mổ

Là biến chứng sau phẫu thuật ổ bụng (thường ở đường tiêu hóa, mật, tiết niệu, tụy). Chẩn đoán thường khó, nhất là những ngày đầu sau mổ do bệnh nhân đau sau mổ và thường dùng thuốc giảm đau và kháng sinh.

– Lâm sàng:

+ Triệu chứng toàn thân: biểu hiện nhiễm khuẩn, nhiễm độc sau mổ: sốt cao, kéo dài sau mổ (trên 75% các trường hợp), một số ít lại hạ thân nhiệt (thường nặng). Nếu muộn, tình trạng nặng như có biểu hiện của sốc (mạch nhanh, tụt huyết áp), suy thận (thiểu niệu hay vô niệu), suy hô hấp (khó thở). Rối loạn tâm thần: vật vã, kích thích, rối loạn hay mất ý thức.

+ Triệu chứng cơ năng và thực thể:

  • Rối loạn tiêu hóa: thường có ỉa chảy sau mổ (25-30%).
  • Bụng trướng, nôn hoặc dịch ở ống thông dạ dày ra nhiều do liệt ruột. Phản ứng thành bụng ngày càng rõ và xuất hiện cả ở xa vết mổ, khác với những trường hợp sau mổ bụng không biến chứng khác.
  • Chảy dịch tiêu hóa, mủ… qua ống dẫn lưu (30-40%).
  • Túi cùng Douglas phồng đau.
  • Tách vết mổ, đưa ống hút nhỏ về phía thấp của ổ bụng nơi đau hay chọc dò dưới hướng dẫn siêu âm hoặc CT Scanner hút ra dịch mủ, dịch tiêu hóa.

+ Những dấu hiệu khác:

  • Siêu âm: Có thể thấy dịch tự do trong ổ bụng, không đồng nhất.
  • CT Scanner ổ bụng có tiêm thuốc cản quang tĩnh mạch hay bơm thuốc cản quang tan trong nước vào ống tiêu hóa: có thể thấy nguyên nhân bục, rò ống tiêu hóa chảy dịch vào trong ổ bụng vv….

2.5. Điều trị

2.5.1. Nguyên tắc điều trị

– VPM toàn thể thứ phát là một cấp cứu ngoại khoa phải được chẩn đoán sớm và mổ cấp cứu càng sớm càng tốt để giải quyết nguyên nhân gây viêm phúc mạc, tránh các hậu quả nặng nề do VPM gây ra.

– Phải hồi sức tích cực cả trước, trong và sau mổ, dự phòng và chống sốc nhiễm khuẩn, suy đa tạng nếu có, gồm:

  • Bồi phụ lại khối lượng tuần hoàn, dựa vào mạch, huyết áp, lưu lượng nước tiểu và áp lực tĩnh mạch trung ương.
  • Điều chỉnh các rối loạn nước và điện giải theo điện giải đồ, điều chỉnh thăng bằng kiềm toan trong máu.
  • Đặt ống thông dạ dày hút cho bất trướng, giúp hô hấp tốt hơn và chống nguy cơ trào ngược khi khởi mê.

– Điều trị kháng sinh theo nguyên tắc dùng kháng sinh phổ rộng, liều cao, nhạy với cả vi khuẩn ái khí và kỵ khí. Trong một số trường hợp nhiễm nấm thì phối hợp thuốc chống nấm. Sử dụng kháng sinh theo kháng sinh đồ khi có kết quả cấy dịch ổ bụng.

2.5.2. Nguyên tắc điều trị phẫu thuật

  • Vô cảm: gây mê nội khí quản.
  • Đường mổ phải đủ rộng để xử trí tổn thương và làm sạch ổ bụng (thường đường giữa trên và dưới rốn).
  • Tìm và giải quyết nguyên nhân gây VPM: tùy thuộc tạng tổn thương, tình trạng ổ bụng, tình trạng bệnh nhân mà lựa chọn phương pháp xử lý phù hợp.
  • Rửa, lau sạch ổ bụng và dẫn lưu hiệu quả tránh dịch ứ đọng sau mổ.
  • Đóng bụng một lớp hay đóng cân cơ để da hở.
  • Trong những tình huống cụ thể như tình trạng bệnh nhân, tình trạng VPM, trang thiết bị, kinh nghiệm của phẫu thuật viên, gây mê hồi sức mà lựa chọn mổ nội soi hay mổ mở. Nhìn chung, phẫu thuật nội soi ngày càng thể hiện các ưu điểm và ngày càng mở rộng chỉ định trong điều trị VPM.

3. ÁP XE TRONG Ổ BỤNG

3.1. Nguyên nhân và phân loại

– Nguyên nhân: tổn thương tạng trong ổ bụng làm dịch, mủ tràn ra ổ bụng nhưng được mạc nối lớn, ruột khu trú lại do sức đề kháng của cơ thể tốt. Nguyên nhân thường gặp là:

  • Bục, rò miệng nối ống tiêu hóa sau mổ
  • Tồn dư của dịch, mủ trong phẫu thuật ổ bụng do lau không hết hay đặt dẫn lưu không hiệu quả.
  • Tổn thương các tạng được khu trú lại như: áp xe gan vỡ, viêm ruột thừa vỡ…

– Phân loại: áp xe trong ổ bụng được phân làm ba loại:

  • Áp xe dưới hoành: những ổ áp xe nằm trong giới hạn dưới vòm hoành và trên mạc treo đại tràng ngang không kể áp xe gan, áp xe lách.
  • Áp xe trong rễ mạc treo ruột non.
  • Áp xe túi cùng Douglas.

3.2. Chẩn đoán

3.2.1. Triệu chứng toàn thân

  • Biểu hiện hội chứng nhiễm khuẩn, nhiễm độc. Thường sốt cao dai dẳng kéo dài, nhiệt độ cao 39-40°C có kèm theo rét run. Thở hôi, lưỡi bẩn. Da xanh tái.
  • Thể trạng chung suy kiệt.

3.2.2. Triệu chứng cơ năng và thực thể

Tùy theo vị trí của ổ áp xe mà có các biểu hiện khác nhau.

– Áp xe dưới cơ hoành:

  • Đau vùng đáy ngực khi thở làm người bệnh không dám thở sâu, thở nhanh nông.
  • Dấu hiệu kích thích vòm hoành: nấc là dấu hiệu rất có giá trị gợi ý chẩn đoán áp xe dưới hoành.
  • Dấu hiệu muộn: thành ngực hay bụng ngực vùng áp xe có thể nề, gõ lên, khoang gian sườn giãn rộng, ấn đau chói. Có hội chứng tràn dịch màng phổi bên có áp xe.

– Áp xe trong rễ mạc treo ruột non:

  • Hội chứng bán tắc ruột do khối mủ chèn ép và kích thích, có thể ỉa lỏng.
  • Có thể sờ thấy một khối ở vùng quanh rốn có ranh giới rõ, ít di động và đau. Đây là dấu hiệu rất có giá trị chẩn đoán.

– Áp xe Douglas:

+ Dấu hiệu muộn của các cơ quan lân cận do khối mủ kích thích như:

  • Kích thích hệ tiết niệu: đái khó hay đái buốt, rất và có khi bí đái.
  • Đặc biệt kích thích vùng hậu môn trực tràng: giai đoạn đầu thường khó và đau khi đại tiện, giai đoạn sau mót rặn và đi ngoài liên tục, phân lẫn mủ nhầy như hội chứng lỵ.

+ Thăm trực tràng: có hai dấu hiệu rất có giá trị chẩn đoán là cơ thắt hậu môn nhão và túi cùng Douglas có khối đau chói.

3.2.3. Cận lâm sàng

3.2.3.1. Xét nghiệm huyết học và sinh hóa

Chỉ có giá trị đánh giá tình trạng nhiễm khuẩn và rối loạn chức năng tạng do nhiễm khuẩn gây nên như: số lượng bạch cầu máu cao 15-20 G/L, chủ yếu là đa nhân trung tính, có thể có dấu hiệu suy thận như ure và creatinin trong máu tăng cao…

3.2.3.2. Chẩn đoán hình ảnh

– X quang chụp bụng không chuẩn bị:

  • Áp xe dưới hoành: có dấu hiệu vòm hoành lên cao, mờ và có mức nước hơi tương ứng với ổ áp xe. Khi có dấu hiệu này cần chụp phim nghiêng xác định vị trí của ổ áp xe ở trước hay sau để lựa chọn đường dẫn lưu phù hợp.
  • Các ổ áp xe trong rễ mạc treo ruột: hình ảnh mức nước – hơi ở giữa bụng và các quai ruột non giãn xung quanh.

Hình 4. Áp xe dưới hoành phải

Hình 5. Áp xe Douglas trên siêu âm

– Siêu âm ổ bụng:

Rất có giá trị chẩn đoán cho tất cả các ổ áp xe trong ổ bụng. Hình ảnh là khối dịch động, có thể không đồng nhất, có vách dày bọc xung quanh. Siêu âm xác định số lượng, vị trí, kích thước ổ áp xe và hướng dẫn cho dẫn lưu hay chọc hút.

– Chụp cắt lớp vi tính (CLVT): có độ nhạy, độ đặc hiệu cao hơn siêu âm, có thể xác định được một cách toàn diện vị trí, số lượng, nguyên nhân đường tiếp cận ổ áp xe để lựa chọn phương pháp điều trị phù hợp.

Hình 6. Áp xe trong rễ mạc treo

Hình 7. Áp xe dưới hoành trái

3.2.4. Chọc dò

Trước đây thường được tiến hành trong giai đoạn cuối để xác định chẩn đoán và mổ điều trị. Hiện nay, chọc dò thường dùng để điều trị dưới hướng dẫn của siêu âm hay CLVT hoặc chọc dò trước khi chích dẫn lưu ổ áp xe. Chọc ở vị trí gần nhất, đi ngoài ổ phúc mạc và không qua khoang màng phổi. Phải lấy dịch nuôi cấy vi khuẩn và làm kháng sinh đồ để chọn kháng sinh điều trị.

3.3. Điều trị

3.3.1. Nguyên tắc điều trị

  • Áp xe trong ổ bụng là cấp cứu ngoại khoa, cần phải dẫn lưu ổ áp xe càng sớm càng tốt, để tránh những biến chứng nặng nề, trong một số trường hợp cụ thể cần phải giải quyết nguyên nhân gây áp xe đồng thời với áp xe.
  • Điều chỉnh các rối loạn nước, điện giải, thăng bằng kiềm toan nếu có: truyền dịch, các dung dịch nuôi dưỡng đường tĩnh mạch, truyền máu nếu có thiếu máu.
  • Hồi sức tích cực dự phòng và điều trị sốc nhiễm trùng, nhiễm độc, suy tạng nếu có.
  • Cũng như VPM toàn thể, điều trị kháng sinh theo nguyên tắc dùng kháng sinh phổ rộng, liều cao, nhạy với cả vi khuẩn ái khí và kỵ khí, dùng đường tĩnh mạch, phối hợp thuốc chống nấm nếu có nhiễm nấm. Sử dụng kháng sinh theo kháng sinh đồ khi có kết quả cấy dịch ổ bụng.

3.3.2. Các phương pháp điều trị

Tùy theo vị trí, kích thước, số lượng, nguyên nhân, tình trạng bệnh nhân mà lựa chọn phương pháp điều trị phù hợp.

3.3.2.1. Dẫn lưu ổ áp xe dưới hướng dẫn của siêu âm hoặc CLVT

Chỉ định tốt nhất của dẫn lưu áp xe qua da dưới hướng dẫn của siêu âm hoặc CLVT là một ổ áp xe đơn độc hoặc có vài ổ áp xe, có đường vào để dẫn lưu. Tỷ lệ thành công của thủ thuật này đạt từ 70-90% trong các ổ áp xe ruột thừa ở hố chậu phải, áp xe do viêm túi thừa đại tràng Sigma ở hố chậu trái, các ổ áp xe ở mạng sườn phải và trái.

Chống chỉ định của thủ thuật này là các ổ áp xe nằm giữa các quai ruột, không có đường vào; các ổ áp xe do bục miệng nối hoặc có dị vật cần mổ để giải quyết nguyên nhân; các ổ máu cục nhiễm trùng, áp xe do viêm tụy cấp vì nguy cơ tắc dẫn lưu cao; các ổ áp xe nhỏ < 3 cm và ở những bệnh nhân có rối loạn đông máu nặng.

Ngày nay, phương pháp này ngày càng được áp dụng rộng rãi để điều trị các ổ áp xe trong ổ bụng vì các ưu điểm như ít xâm lấn, an toàn, tỷ lệ thành công cao và chỉ cần gây tê tại chỗ.

3.3.2.2. Dẫn lưu áp xe ngoài phúc mạc

Là phương pháp điều trị kinh điển, nguyên tắc dẫn lưu áp xe ngoài phúc mạc và không qua khoang màng phổi. Thủ thuật này ngày nay ít được áp dụng do dẫn lưu qua da dưới hướng dẫn của siêu âm hay CLVT có chỉ định tương tự nhưng có nhiều ưu điểm vượt trội so với dẫn lưu ngoài phúc mạc kinh điển.

Về mặt kỹ thuật, cần chọc dò trước để xác định ổ áp xe sau đó mới rạch da và cân cơ thành bụng, đến phúc mạc thì bóc tách tới chỗ ổ áp xe dính vào phúc mạc và rạch vào ổ áp xe, hút mủ và đặt dẫn lưu. Tùy vị trí áp xe mà có các đường rạch khác nhau như đường rạch ở hố chậu phải để dẫn lưu áp xe ruột thừa; đường rạch dưới bờ sườn phải để dẫn lưu áp xe dưới hoành phải; đường rạch dưới sườn trái để dẫn lưu áp xe dưới hoành trái. Đối với áp xe túi cùng Douglas thì dẫn lưu qua thành trước trực tràng hoặc thành sau âm đạo ở nữ.

3.3.2.3. Phẫu thuật

Chỉ định: phẫu thuật được chỉ định cho những trường hợp dẫn lưu hay chọc hút thất bại, ổ áp xe giữa các quai ruột không có đường vào dẫn lưu, nhiều ổ áp xe trong ổ bụng, cần phải xử lý nguyên nhân như áp xe do bục miệng nối, dị vật trong ổ áp xe, do khối u…

Về kỹ thuật, mổ mở hoặc mổ nội soi tùy thuộc nguyên nhân, mức độ phức tạp của phẫu thuật, tình trạng bệnh nhân, điều kiện trang thiết bị và kinh nghiệm của phẫu thuật viên. Cần lưu ý là phải bộc lộ ổ mủ và hút hết mủ, tránh làm tràn mủ ra ổ bụng tự do, lấy bỏ tổ chức hoại tử và dẫn lưu tốt để tránh áp xe tồn dư sau mổ. Tùy trường hợp có thể phải xử lý nguyên nhân gây áp xe.

3.3.2.4. Điều trị nội khoa

Chỉ định điều trị kháng sinh đơn thuần cho các ổ áp xe nhỏ < 2cm, không dẫn lưu dưới siêu âm được; các áp xe đã vỡ ra da hay đã tự rò dẫn lưu vào ống tiêu hóa.

Cập nhật thông tin mới nhất về kiến thức y học và test y học tại facebook TEST Y HỌC

Tham gia nhóm zalo: Tài Liệu Y Học Tổng Hợp

Ôn thi nội trú, sau đại học TẠI ĐÂY

Để lại một bình luận

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *

error: Content is protected !!
All in one