Bài 3
HỘI CHỨNG CHẢY MÁU TRONG Ổ BỤNG
1. ĐẠI CƯƠNG
Hội chứng chảy máu trong ổ bụng là hiện tượng máu chảy từ một cơ quan hay mạch máu vào trong khoang phúc mạc, gây nên tình trạng mất máu cấp. Là một cấp cứu ngoại khoa tối cấp, có thể nhanh chóng dẫn tới tử vong cho người bệnh nếu không được chẩn đoán và xử trí kịp thời.
Đây là một cấp cứu ngoại khoa thường gặp, nguyên nhân chủ yếu là chấn thương (tai nạn giao thông, sinh hoạt). Đặc biệt thời gian gần đây tình trạng tai nạn có xu hướng tăng lên, mức độ nặng hơn nên tổn thương ngày càng đa dạng và phức tạp.
Với sự phát triển và ứng dụng các kỹ thuật chẩn đoán hình ảnh, việc xác định tổn thương và nguyên nhân chảy máu đã có nhiều tiến bộ. Chẩn đoán sớm kết hợp với hồi sức cấp cứu kịp thời và các can thiệp ít xâm lấn đã góp phần làm giảm đáng kể tỷ lệ tử vong trong những trường hợp chảy máu trong ổ bụng.
2. GIẢI PHẪU BỆNH
2.1. CƠ SỞ GIẢI PHẪU
Các thành của ổ bụng cũng như phần lớn các tạng trong ổ bụng được bao phủ bởi một lớp màng liên tục gọi là màng bụng hay phúc mạc. Giới hạn của ổ bụng gồm:
- Phía sau: cột sống lưng, thắt lưng, các xương sườn dưới. Khối cơ thắt lưng ngăn cản những chấn thương từ phía sau nên chỉ những chấn thương mạnh trực tiếp vùng này sẽ gây tổn thương thận, gan hay mạch máu.
- Phía trên: là vòm hoành hai bên ngăn cách khoang bụng với khoang ngực. Chấn thương hay vết thương có thể vào cơ hoành gây chảy máu trong ổ bụng và trong khoang màng phổi.
- Phía dưới: là vùng tiểu khung. Do cấu trúc vững chắc nên thường những chấn thương nặng dạng đập, đụng dập mạnh mới gây tổn thương xương chậu và các tạng. Vùng này có các túi cùng là nơi thấp nhất của khoang phúc mạc, do đó khi có máu hoặc dịch tự do trong ổ bụng sẽ tập trung ở vùng này, nhất là những trường hợp chảy máu trong các cấp cứu sản phụ khoa.
- Phía trước và hai bên: là thành bụng gồm các cơ thẳng bụng, cơ tháp và các cơ rộng bụng (cơ chéo ngoài, cơ chéo trong và cơ ngang). Dưới sức đè ép từ trước ra sau mà nền là khối cơ xương vững chắc phía sau lưng nên các chấn thương rất dễ gây tổn thương các tạng trong ổ bụng.
2.2. Tổn thương giải phẫu bệnh lý
2.2.1. Loại tổn thương
– Do chấn thương và vết thương:
- Thành bụng: nhẹ là phù nề, đụng dập; nặng là đứt cơ với di chứng về sau là thoát vị thành bụng sau chấn thương. Chỉ khi có tụ máu lớn mới cần can thiệp phẫu thuật.
- Tổn thương tạng: mức độ tổn thương có thể từ nhẹ đến nặng là các vết rách, nứt, đường vỡ hay vết rách gọn và có thể bị dập nát nhiều mảnh, có khi đứt rời cuống mạch. Sau khi bị chấn thương, có hai hình thái lâm sàng do tổn thương tạng (tạng đặc): chảy máu tức thì vào ổ bụng, có thể ồ ạt dữ dội hay từ từ tùy theo mức độ vỡ, nhưng nếu dập vỡ nhu mô nhưng bao của tạng không rách sẽ gây tụ máu dưới bao, sau một thời gian khối máu tụ to lên có thể vỡ vào ổ bụng gây chảy máu thứ phát.
– Bệnh lý:
Các tạng trong ổ bụng có thể có những tổn thương bệnh lý như: u gan, bệnh lách to, u hạch… hoặc một số bệnh lý sản phụ khoa bị vỡ tự nhiên hoặc sau những sang chấn rất nhẹ như chửa ngoài tử cung vỡ, vỡ nang Graaf gây nên chảy máu trong ổ bụng.
2.2.2. Máu trong ổ bụng
- Máu chảy tràn ngập ổ bụng sẽ nhanh chóng tạo thành các cục máu đông, phần còn lại là nước máu do đó khi chọc dò hút ra là máu không đông.
- Khối lượng máu trong ổ bụng khi ít khi nhiều, có thể tới hàng lít hay vài ba lít. Tổn thương càng lớn chảy máu càng nhiều, nhất là những trường hợp có nhiều tạng cùng bị vỡ.
- Sự hiện diện của máu trong bụng sẽ gây kích thích đám rối tạng làm cho dạ dày và ruột giãn, trướng, giảm nhu động. Máu sẽ bao bọc những tạng bị tổn thương, lan vào kẽ các quai ruột, đi theo rãnh thành đại tràng hai bên, đọng lại ở các vị trí thấp như khoang Morrison, túi cùng Douglas và hai hố chậu.
3. NGUYÊN NHÂN
3.1. Chấn thương bụng kín
Chấn thương bụng kín là nguyên nhân thường gặp nhất gây chảy máu trong ổ bụng. Tùy theo mức độ chấn thương, cơ chế chấn thương mà gây ra thương tổn tạng ở các mức độ khác nhau.
Lực tác động gây dập vỡ các tạng theo hai cơ chế chính: tác động trực tiếp và tác động gián tiếp. Tuy nhiên trong đa số các trường hợp tai nạn không thể phân biệt hai cơ chế vì có thể có cả hai.
- Cơ chế tác động trực tiếp: Do các lực trực tiếp tác động lên thành bụng truyền đến các tạng. Hay gặp như bị đấm, đá vào bụng, chấn thương do các vật từ đầu đánh vào bụng… Các tạng có cấu trúc đặc như gan, lách, thận, tụy dễ nứt vỡ. Các tạng rỗng có tính đàn hồi cao nên ít bị tổn thương hơn. Tạng rỗng thường chỉ bị tổn thương khi bị kẹt giữa lực tác động và một nền cứng phía sau (cột sống), hoặc khi đang căng (hay gặp trong vỡ bàng quang, dạ dày). Trong cơ chế trực tiếp có thể quan sát thấy các vết xây xát, bầm tím da trên thành bụng.
- Cơ chế tác động gián tiếp: Trong trường hợp này cơ chế gây tổn thương không do lực tác động trực tiếp qua thành bụng vào các tạng. Khi cơ thể đang di chuyển với tốc độ cao dừng lại đột ngột (dừng xe đột ngột khi đang di chuyển nhanh, rơi từ trên cao…) các tạng trong cơ thể đang di chuyển với cùng một vận tốc cũng dừng lại đột ngột, nhưng còn di chuyển tiếp cùng với hướng chuyển động theo quán tính. Sự di chuyển này tạo ra một sự giằng xé giữa các tạng, giằng xé giữa tạng với các phương tiện cố định (dây chằng, mạc treo…). Tổn thương thường gặp do cơ chế này là xé rách thành mạch, bao tạng xung quanh chỗ bám các dây chằng, cuống mạch.
- Phối hợp các cơ chế: Trên lâm sàng nhiều khi tạng bị tổn thương do cả hai cơ chế như: tăng áp lực đột ngột trong ổ bụng do bị đập trực tiếp vào thành bụng bởi một lực rất mạnh (nổ bom mìn, sập hầm…). Tạng vừa bị tác động trực tiếp từ thành bụng, vừa bị tác động gián tiếp do áp lực thay đổi, hay trong một số trường hợp xương chậu vỡ, xương sườn gãy do chấn thương, sẽ chọc vào các tạng gây thủng bàng quang, lách, gan.
Các tạng thường bị tổn thương là:
- Gan: có thể bị đụng dập, rách, vỡ hoặc tụ máu dưới bao, tụ máu trong nhu mô.

Hình 1. Gan vỡ (A); dập nát một thùy (B)
- Lách: rất dễ vỡ do chấn thương trực tiếp nhưng cũng có khi bị tụ máu dưới bao thậm chí có trường hợp đứt rời cuống lách do những sang chấn mạnh.
- Thận: chấn thương trực tiếp ở phía sau. Thường gây tụ máu sau phúc mạc và nếu tụ máu lớn có thể vỡ vào ổ bụng hoặc cũng có khi đụng dập gây tụ máu dưới bao hay đụng dập nhu mô kèm rách dài bể thận gây đái máu.
- Tụy: nằm ở phía sau sát cột sống khi bị sang chấn đè ép có thể bị đụng dập gây chảy máu.
- Mạch máu: các mạch máu mạc treo ruột hoặc các mạch máu lớn bị đứt, bị rách gây chảy máu ồ ạt vào ổ bụng.
3.2. Vết thương thấu bụng
Là những trường hợp tổn thương có thủng phúc mạc làm cho ổ phúc mạc thông với môi trường ngoài. Vết thương bụng có thể do bị các vật sắc nhọn đâm hoặc tổn thương do hỏa khí. Tạng bị tổn thương thường ở vị trí của vết thương và trên đường xuyên của tác nhân gây ra vết thương. Có khi vết thương thành bụng cũng gây chảy máu vào trong ổ bụng và có thể một hay nhiều tạng cùng bị tổn thương.
3.3. Các bệnh lý gây nên chảy máu trong ổ bụng
3.3.1. Các bệnh sản phụ khoa
- Chửa ngoài tử cung vỡ: khối thai không nằm trong buồng tử cung mà nằm ở vòi trứng hoặc trong ổ bụng, phát triển to và vỡ gây chảy máu.
- Vỡ nang Graaf: các nang trứng vỡ và máu từ bề mặt của buồng trứng chảy vào trong ổ bụng.
3.3.2. Vỡ các tạng bệnh lý
- Gan: Thường gặp trong một bệnh như: ung thư gan vỡ, u máu gan vỡ, tụ máu tự nhiên dưới bao gan vỡ gây chảy máu thứ phát, dị dạng mạch máu.
- Lách: Lách to trong một số bệnh như sốt rét, bệnh máu có thể vỡ tự nhiên. Dị dạng mạch máu lách, tụ máu tự nhiên dưới bao lách vỡ gây chảy máu thứ phát.
- Tụy: Viêm tụy cấp chảy máu.
- Mạch máu: Phồng động mạch chủ bụng vỡ, nhồi máu mạc treo ruột, u máu mạc treo, dị dạng mạch…
- Khối u trong ổ bụng vỡ: GIST vỡ, u buồng trứng vỡ…
- Bệnh nhân có tiền sử mắc các bệnh rối loạn đông máu, dùng thuốc chống đông.
4. CƠ CHẾ BỆNH SINH
Máu chảy vào khoang phúc mạc gây giảm khối lượng tuần hoàn, tình trạng sốc giảm thể tích xuất hiện khi khối lượng máu mất trên 20% tổng thể tích máu toàn cơ thể. Tuy nhiên trên những bệnh nhân khả năng bù kém như: thiếu máu mạn, bệnh tim phổi mạn… thì sốc có thể xuất hiện sớm hơn.
Giai đoạn đầu sốc còn bù, có khả năng hồi phục nếu được hồi sức tốt, bù máu và dịch đủ, tình trạng chảy máu được kiểm soát (tổn thương tự đông máu hoặc được can thiệp cầm máu). Trong giai đoạn này cơ thể cũng có những cơ chế bù trừ để đáp ứng với tình trạng mất máu: di chuyển dịch từ khe kẽ vào khu vực nội mạch, tăng nhịp tim, tăng co bóp tim, co mạch ngoại vi giúp tăng cung lượng tim, cải thiện tưới máu các cơ quan.
Tuy nhiên nếu tình trạng chảy máu vẫn tiếp diễn, không được kiểm soát, hồi sức không hiệu quả sẽ dẫn đến giảm máu về tim, suy tuần hoàn cấp, giảm tưới máu mô và cuối cùng là rối loạn chức năng tế bào và các tạng. Người bệnh rơi vào tình trạng sốc mất bù, sốc không hồi phục. Thường sốc mất bù xảy ra khi mất trên 30% thể tích máu cơ thể.
Rối loạn chức năng tế bào và các tạng kết hợp với truyền máu số lượng lớn, phẫu thuật… dẫn đến tình trạng hạ thân nhiệt, toan chuyển hóa và rối loạn đông máu. Tình trạng rối loạn đông máu làm cho các tổn thương tiếp tục chảy máu, quá trình cầm máu trở nên khó khăn, tạo thành một vòng xoắn bệnh lý gây tử vong cho người bệnh.
5. TRIỆU CHỨNG LÂM SÀNG
Triệu chứng lâm sàng phụ thuộc vào số lượng máu mất, nguyên nhân gây chảy máu, các thương tổn phối hợp cũng như thể trạng của từng người bệnh. Trường hợp điển hình có các triệu chứng lâm sàng như sau:
5.1. Cơ năng
- Đau bụng: đột ngột, dữ dội, thường đau liên tục, khắp bụng hoặc khởi đầu đau ở vùng chấn thương (từ vùng tạng bị tổn thương) và nhanh chóng lan ra toàn bụng. Đau lan lên vai trái trong vỡ lách (dấu hiệu Kehr). Đau tăng lên khi thở mạnh, thay đổi tư thế hoặc khi sờ nắn bụng.
- Nôn do kích thích phúc mạc, là triệu chứng không đặc hiệu.
- Bí trung đại tiện là triệu chứng đặc hiệu nhưng có thể xuất hiện muộn. Vì vậy, trong những trường hợp khẩn cấp thường không thấy dấu hiệu này.
- Khó thở có thể thấy do đau, do bụng trướng, do mất máu.
5.2. Toàn thân
- Triệu chứng toàn thân thay đổi tùy theo số lượng máu mất.
- Trường hợp mất máu số lượng ít (mất dưới 15% thể tích máu) thường toàn thân chưa có nhiều thay đổi.
- Trường hợp mất máu nhiều bệnh nhân có các triệu chứng mất máu cấp: mạch nhanh, huyết áp tụt, da niêm mạc nhợt, vã mồ hôi, chân tay lạnh, hốt hoảng lo lắng, kích thích, thậm chí hôn mê.
5.3. Thực thể
- Bụng trướng đều và toàn bộ, từ từ tăng dần, mức độ nhiều ít tùy thuộc lượng máu trong ổ bụng và thời gian tiến triển.
- Dấu hiệu cảm ứng phúc mạc: ấn đau khắp bụng, dấu hiệu Blumberg(+).
- Có phản ứng thành bụng, rõ nhất ở vùng tạng bị tổn thương, có khi thấy tình trạng co cứng thành bụng ở vùng này.
- Gõ đục vùng thấp do trong ổ bụng có dịch, gõ vang ở vùng cao do liệt ruột, các quai ruột trướng hơi. Trường hợp máu trong bụng ít ta có thể cho bệnh nhân thay đổi tư thế, nằm nghiêng để xác định dễ hơn.
- Xác định các tổn thương trên thành bụng: các vết thương, vết bầm tím, xây xát, tụ máu hay các sang chấn đụng dập khác.
- Dấu hiệu Cullen: có quầng tím quanh rốn thường ít thấy.
- Thăm âm đạo – trực tràng: túi cùng Douglas phồng, đau. Rõ nhất là thăm âm đạo trong trường hợp chửa ngoài tử cung và thấy túi cùng Douglas phồng, chạm lắc vào cổ tử cung bệnh nhân rất đau (tiếng kêu Douglas), và khi rút tay ra có máu mủ nâu nhạt dính theo tay.
6. CẬN LÂM SÀNG
6.1. Chụp X quang bụng không chuẩn bị
- Có thể phát hiện một số hình ảnh của dịch trong ổ bụng: ổ bụng mờ, mờ giữa các quai ruột, mờ rãnh cạnh đại tràng một hay hai bên.
- Hình ảnh gián tiếp của tổn thương tạng đặc: bóng mờ gan to ra trong chấn thương gan, bóng mờ lách to ra trong chấn thương lách, vòm hoành trái bị đẩy lên cao, vòm hoành phải bị đẩy lên cao, khoảng cách vi hoành dày…
- Hình ảnh âm tính có giá trị là không có liềm hơi dưới hoành.
6.2. Siêu âm ổ bụng
Là một thăm dò cận lâm sàng đầu tay và rất có giá trị trong chẩn đoán, với nhiều ưu điểm: không xâm lấn, đơn giản, dễ thực hiện, có thể làm lại nhiều lần, và có thể thực hiện ngay tại giường bệnh nhân. Siêu âm có thể cung cấp nhiều thông tin cần thiết cho chẩn đoán:
- Siêu âm rất nhạy trong chẩn đoán dịch trong ổ bụng, số lượng dịch, tính chất dịch, vị trí dịch tập trung.
- Phát hiện tạng bị tổn thương, thấy đường vỡ, thấy khối máu tụ, khối u, khối chửa…
- Đánh giá được vùng sau phúc mạc, khoang màng phổi, màng tim.

Hình 2. Hình ảnh dịch ổ bụng trên siêu âm. A: khoang gan, thận; B: Douglas
Tuy nhiên siêu âm có một số hạn chế:
- Hạn chế đánh giá khi thành bụng dày, các quai ruột giãn hơi nhiều hay khi có tràn khí dưới da, do sóng siêu âm bị cản.
- Giá trị thấp trong đánh giá mức độ tổn thương tạng đặc.
- Siêu âm cũng ít có giá trị trong chẩn đoán thủng tạng rỗng.
- Phụ thuộc vào kinh nghiệm của bác sĩ thực hiện.
Hiện nay tại các trung tâm chấn thương thường sử dụng siêu âm khảo sát có trọng điểm trong chấn thương (FAST- Focused Assessment with Sonography for Trauma). Mục tiêu là phát hiện nhanh, sớm dịch trong ổ bụng và dịch màng ngoài tim thông qua bốn vùng khảo sát: dưới mũi ức (tìm dịch màng ngoài tim); dưới sườn phải (tìm dịch khoang gan thận); dưới sườn trái (tìm dịch quanh lách) và trên xương mu (tìm dịch Douglas). Ngoài ra có thể thực hiện siêu âm khảo sát có trọng điểm mở rộng (eFAST-extended Focused Assessment with Sonography for Trauma) để đánh giá thêm tình trạng tràn máu và tràn khí màng phổi.
6.3. Chụp cắt lớp vi tính (CLVT)
Đến nay chụp cắt lớp vi tính bụng – tiểu khung có tiêm thuốc cản quang tĩnh mạch là phương pháp có giá trị nhất trong chẩn đoán hội chứng chảy máu trong ổ bụng. CLVT đem lại nhiều thông tin trong chẩn đoán:
- Phát hiện máu trong ổ bụng, số lượng máu nhiều hay ít.
- Chẩn đoán chính xác với độ đặc hiệu cao các thương tổn gây chảy máu vị trí, tính chất, kích thước của tổn thương: đường vỡ gan, lách, thận, khối máu tụ, khối u, khối phồng mạch…
- Trên chụp CLVT có tiêm thuốc cản quang tĩnh mạch cho phép đánh giá các thương tổn vẫn tiếp tục chảy máu hay đã ngừng chảy. Thông tin này rất có giá trị trong lựa chọn phương pháp điều trị.
- Đánh giá được các thương tổn sau phúc mạc: máu tụ sau phúc mạc, tổn thương khối tá tụy, thận, bàng quang…
- Phát hiện với độ nhạy cao khi tụ dịch trong ổ bụng (cho phép chẩn đoán thủng tạng rỗng).

Hình 3. Chụp cắt lớp vi tính trong chấn thương bụng kín
A: đường vỡ gan; B: tụ máu dưới bao gan; C: vỡ lách (mũi tên nhỏ) gây chảy máu trong ổ bụng (mũi tên lớn)
6.4. Chụp động mạch
Thường được chỉ định trong trường hợp chảy máu do vỡ tạng đặc, và khối u, huyết động bệnh nhân ổn định, và trên CLVT phát hiện một số thương tổn mạch máu như: thoát thuốc thì động mạch, thông động tĩnh mạch, giả phình mạch…
Chụp động mạch vừa có giá trị chẩn đoán thương tổn mạch máu, đồng thời qua chụp mạch có thể tiến hành nút động mạch bằng các vật liệu nút mạch để cầm máu tổn thương.

Hình 4. Chụp động mạch gan
A; B: Hình thoát thuốc thì động mạch trên CLVT; C: Chụp động mạch phát hiện mạch đang chảy; D: Máu ngừng chảy sau khi được nút động mạch.
6.5. Chọc dò, chọc rửa ổ bụng
Đây là những phương pháp thăm dò thường được chỉ định rộng rãi trước khi có sự phát triển của siêu âm và chụp CLVT. Tuy nhiên chọc dò hay chọc mà đều là đều là các phương pháp có xâm lấn, đòi hỏi phải gây tê bệnh nhân tại vị trí chọc, và có thể có một số biến chứng như: tụ máu thành bụng, thủng ruột… Mặt khác chọc dò hay chọc rửa chỉ có thể kết luận có hoặc không có máu trong ổ bụng, không chẩn đoán được nguyên nhân cũng như số lượng máu. Do đó ngày nay được chỉ định rất hạn chế chỉ trong những trường hợp không được trang bị máy siêu âm.
Chọc dò ổ bụng: Sử dụng kim và bơm tiêm chọc qua thành bụng, thường ở vùng hố chậu hai bên (vùng gõ đục) hay dưới rốn hoặc dưới sườn hai bên. Chọc dò được gọi là dương tính khi hút được ra máu không đông chứng tỏ có chảy máu trong ổ bụng, hoặc hút ra được dịch tiêu hóa, dịch mật. Tuy nhiên chọc dò âm tính lại không thể loại trừ một thương tổn trong ổ bụng.
Chọc rửa ổ bụng: Chọc rửa ổ bụng có độ nhạy và độ đặc hiệu cao hơn chọc dò. Sau khi gây tê tại chỗ, tiến hành mở một đường rạch nhỏ khoảng 1,5cm trên đường trắng giữa dưới rốn. Qua đường rạch luồn một ống thông nhỏ vào ổ bụng hướng về túi cùng Douglas và truyền nhỏ giọt 1000ml huyết thanh mặn đẳng trương vào ổ bụng, sau đó hút lại dịch đã được truyền rồi đánh giá kết quả:
- Nếu dịch đỏ máu hoặc có dịch tiêu hóa: Nghiệm pháp dương tính;
- Nếu dịch trong: Nghiệm pháp âm tính;
- Trường hợp nghi ngờ (dịch hồng): Tiến hành đếm hồng cầu, bạch cầu và xét nghiệm amylase trong dịch rửa, dương tính khi số lượng hồng cầu > 100.000/ml, số lượng bạch cầu > 500/ml, nồng độ amylase tăng cao.
6.6. Mổ nội soi ổ bụng chẩn đoán
Qua các lỗ trocarts (5mm và 10mm) có thể nhìn trực tiếp khoang phúc mạc: máu, dịch tiêu hóa, cơ quan bị tổn thương qua đó giúp chẩn đoán chính xác bệnh. Hơn nữa qua nội soi phẫu thuật viên có thể tiến hành cầm máu và điều trị các thương tổn nếu không quá phức tạp. Nội soi ổ bụng chẩn đoán thường được chỉ định cho các trường hợp khó chẩn đoán (không rõ trên các phương pháp cận lâm sàng khác), các vết thương nghi ngờ thấu bụng. Hạn chế của mổ nội soi chẩn đoán là phương pháp xâm lấn cần phải gây mê và thực hiện trên phòng mổ, và không thể áp dụng được cho những trường hợp chảy máu số lượng lớn, sốc mất máu.
6.7. Xét nghiệm máu
- Công thức máu: hồng cầu, huyết sắc tố, hematocrit giảm, chứng tỏ tình trạng mất máu. Tuy nhiên mức độ giảm tùy theo mức độ mất máu. Ngoài ra xét nghiệm công thức máu còn có giá trị theo dõi tình trạng chảy máu (so sánh kết quả giữa các lần xét nghiệm).
- Sinh hóa máu: một số xét nghiệm có giá trị định hướng chẩn đoán: bilirubin máu tăng cao cần nghĩ đến tổn thương đường mật, men gan (GOT; GPT) tăng cao sau chấn thương bụng cần nghĩ đến chấn thương gan, amylase, lipase tăng trong chấn thương tụy, nồng độ beta hCG tăng giúp xác định nguyên nhân chảy máu do chửa ngoài tử cung vỡ…
- Nhóm máu, đông máu: không giúp chẩn đoán xác định, mà có giá trị trong hồi sức bệnh nhân (truyền máu).
7. CÁC HÌNH THÁI LÂM SÀNG
7.1. Thể tối cấp
Do tổn thương các mạch máu lớn. Bệnh nhân đến viện trong tình trạng sốc mất máu nặng, nhiều trường hợp phải đưa thẳng lên phòng mổ, vừa mổ vừa hồi sức, tỷ lệ tử vong rất cao. Thậm chí nhiều trường hợp đã tử vong trước khi đến viện.
7.2. Trường hợp điển hình
- Bệnh nhân có cơ chế chấn thương, tiền sử bệnh, tiền sử kinh nguyệt… rõ ràng.
- Trên lâm sàng các triệu chứng đầy đủ, rõ rệt: tình trạng mất máu cấp tính, biểu hiện sốc mất máu (mạch nhanh, huyết áp tụt). Các dấu hiệu trên thành bụng điển hình: phản ứng thành bụng, cảm ứng phúc mạc, bụng trướng, gõ đục…
- Các xét nghiệm cận lâm sàng: siêu âm, CLVT bụng giúp khẳng định chẩn đoán và lựa chọn phương pháp điều trị.
7.3. Trường hợp không điển hình
- Cơ chế chấn thương, tiền sử bệnh không rõ ràng.
- Các biểu hiện lâm sàng nghèo nàn: huyết động ít biến động, đau bụng vừa phải, dấu hiệu cảm ứng phúc mạc, phản ứng thành bụng không rõ.
- Các xét nghiệm cận lâm sàng: siêu âm ổ bụng, CLVT bụng có thể giúp chẩn đoán trong đa số trường hợp. Trong trường hợp khó có thể chỉ định mổ nội soi chẩn đoán.
7.4. Chảy máu thứ phát (chảy máu thì 2)
- Thường gặp trong vỡ khối máu tụ dưới bao sau chấn thương gan, chấn thương lách.
- Sau khi các triệu chứng ở lần chấn thương đầu tiên qua đi nhanh, bệnh nhân ổn định dần thì bệnh nhân đột ngột đau bụng dữ dội, kèm theo các triệu chứng của hội chứng chảy máu trong ổ bụng.
- Khoảng thời gian tiềm tàng có thể ngắn (vài giờ) có thể dài (vài ba ngày hay hàng tuần) hay thậm chí có thể hàng tháng sau (hiếm gặp).
- Do vậy cần phải theo dõi sát các trường hợp tụ máu dưới bao sau chấn thương để dự phòng nguy cơ chảy máu thứ hai.
7.5. Chảy máu trong ổ bụng ở bệnh nhân đa chấn thương
- Điều khó khăn là những triệu chứng của chảy máu trong ổ bụng bị che lấp bởi tình trạng sốc do chấn thương hoặc bệnh nhân bị hôn mê (do chấn thương sọ não).
- Cần nghĩ đến hội chứng chảy máu trong ổ bụng khi bệnh nhân có tình trạng sốc mất máu không giải thích được nguyên nhân.
- Do đó nên thực hiện siêu âm ổ bụng một cách có hệ thống cho tất cả các bệnh nhân đa chấn thương để tránh bỏ sót thương tổn.
8. NGUYÊN TẮC XỬ TRÍ
8.1. Hồi sức bệnh nhân
Hồi sức phải được tiến hành sớm, ngay khi vào viện, song song với quá trình chẩn đoán, bao gồm:
- Đặt các đường truyền, bù dịch, máu.
- Thở oxy, thậm chí đặt ống nội khí quản thở máy nếu bệnh nhân có sốc, suy hô hấp.
- Đặt sonde dạ dày, sonde niệu đạo.
- Lấy máu làm xét nghiệm cấp cứu.
- Giữ ấm cho người bệnh.
- Dùng các thuốc vận mạch nếu cần.
8.2. Lựa chọn phương pháp điều trị
- Mục đích của điều trị là: đảm bảo thương tổn cầm máu, lấy bỏ nguyên nhân gây chảy máu (khối u, khối chửa…), và xử lý các tổn thương kèm theo nếu cần thiết (ví dụ: tổn thương tạng rỗng kèm theo trong chấn thương bụng).
- Do đó tùy theo nguyên nhân gây chảy máu, mức độ chảy máu, tình trạng máu còn chảy hay đã cầm, tổn thương kèm theo cũng như điều kiện trang thiết bị của cơ sở y tế mà lựa chọn phương pháp điều trị phù hợp.
- Có hai phương pháp điều trị hội chứng chảy máu trong ổ bụng là: điều trị bảo tồn không mổ và mổ cầm máu, xử lý thương tổn.
8.3. Điều trị bảo tồn không mổ
– Được chỉ định ngày càng rộng rãi cùng với sự phát triển của chẩn đoán hình ảnh và chẩn đoán hình ảnh can thiệp (chụp cắt lớp vi tính có tiêm thuốc giúp chẩn đoán được các tổn thương tạng đặc đã cầm máu, hay nút động mạch qua chụp mạch giúp cầm máu các tổn thương tạng đặc nhờ đó tránh được cuộc mổ).
– Chỉ định: huyết động bệnh nhân ổn định hoặc ổn định trở lại sau hồi sức, không có tổn thương kèm theo cần phải mổ (thủng tạng rỗng), không có chấn thương sọ não, cơ sở y tế có điều kiện để mổ bất cứ lúc nào nếu tổn thương không bảo tồn được.
– Có hai phương pháp:
- Nút động mạch cầm máu nếu tổn thương vẫn còn đang chảy máu thường áp dụng trong chấn thương gan, chấn thương lách, u gan vỡ, một số giả phình mạch…
- Điều trị bảo tồn theo dõi: khi tổn thương đã cầm máu, và nguyên nhân gây chảy máu không cần phải lấy bỏ: vỡ gan, vỡ lách, vỡ nang Graaf đã cầm máu.
8.4. Phẫu thuật
Chỉ định phẫu thuật khi:
- Chảy máu dữ dội, bệnh nhân sốc nặng ngay từ đầu cần đưa thẳng lên phòng mổ vừa mổ vừa hồi sức, hoặc bệnh nhân sốc nhưng hồi sức không kết quả.
- Bệnh nhân có các thương tổn chảy máu nhưng không thể nút mạch được, nút mạch thất bại hoặc cơ sở y tế không có điều kiện làm nút mạch.
- Có tổn thương khác kèm theo: chấn thương sọ não, tổn thương kèm theo cần phải mổ như thủng tạng rỗng…
Nguyên tắc phẫu thuật: gây mê toàn thân, đường mổ rộng rãi, thăm khám đánh giá kỹ, đầy đủ các tạng trong ổ bụng, tùy theo từng nguyên nhân gây chảy máu, mức độ thương tổn mà có phương pháp cụ thể: khâu cầm máu, cắt bỏ một phần tạng dập nát, cắt bỏ u chảy máu…
Hiện nay phẫu thuật nội soi được chỉ định trong một số trường hợp chảy máu trong ổ bụng mức độ vừa phải, toàn trạng bệnh nhân ổn định: chửa ngoài tử cung vỡ, vỡ nang Graaf… cho kết quả tốt.
KẾT LUẬN
Hội chứng chảy máu trong ổ bụng là một cấp cứu tối khẩn cấp của ngoại khoa đòi hỏi phải xử lý khẩn trương, hợp lý và bình tĩnh. Đứng trước một trường hợp chảy máu trong ổ bụng, cần nắm vững quy trình cấp cứu, theo dõi và hồi sức đồng thời phải xác định nhanh để có chỉ định phẫu thuật kịp thời.
Cập nhật thông tin mới nhất về kiến thức y học và test y học tại facebook TEST Y HỌC
Tham gia nhóm zalo: Tài Liệu Y Học Tổng Hợp
Ôn thi nội trú, sau đại học TẠI ĐÂY
