Hội Chứng Chèn Ép Rễ Thần Kinh Thắt Lưng Cùng

Bài 19

HỘI CHỨNG CHÈN ÉP RỄ THẦN KINH THẮT LƯNG CÙNG

1. ĐỊNH NGHĨA

Đau thần kinh thắt lưng – cùng là cơn đau ở vùng thắt lưng lan xuống chân do dây thần kinh thắt lưng – cùng bị kích thích. Dạng hay gặp nhất là đau do chèn ép rễ thần kinh: thường gọi là đau rễ thần kinh tọa. Thần kinh tọa hình thành từ các rễ L4, L5 và S1, lồi đĩa đệm là nguyên nhân chèn ép cơ học gây đau thần kinh tọa. Sự chèn ép này gây ra triệu chứng đau vùng thắt lưng do rễ thần kinh bị chèn ép lan xuống chi dưới, tại các vùng chi phối cảm giác của rễ thần kinh. Nguyên nhân phổ biến nhất gây chèn ép rễ thần kinh là do đĩa đệm, ngoài ra còn do bệnh thoái hóa cột sống, tụt đốt sống…

2. ĐAU THẦN KINH THẮT LƯNG-CÙNG DO ĐĨA ĐỆM CHÈN ÉP

Cần phân biệt đau lưng do bệnh lý thoái hóa đốt sống và đau do nhân nhầy đĩa đệm chèn ép.

Nguyên nhân là do vòng xơ của đĩa đệm cột sống thắt lưng bị rách, khiến nhân đĩa đệm thoát vị vào ống sống gây chèn ép rễ thần kinh.

Có thể phân loại thoát vị đĩa đệm dựa vào vị trí liên quan đến dây chằng dọc sau:

  • Thoát vị trước dây chằng.
  • Thoát vị sau dây chằng.

Hoặc dựa vào vị trí của thoát vị trong ống sống:

  • Thoát vị sau bên, kiểu thoát vị phổ biến nhất, gây chèn ép các rễ thần kinh tương ứng qua bao màng cứng. Ví dụ thoát vị đĩa đệm L4 – L5 chèn ép vào rễ L5, thoát vị đĩa đệm L5 – S1 chèn ép vào rễ S1 cùng bên.
  • Thoát vị vào lỗ liên hợp và thoát vị ngoài lỗ liên hợp. Trong trường hợp này thoát vị đĩa đệm L4 – L5 sẽ chèn ép rễ L4, thoát vị đĩa đệm L5 – S1 chèn ép rễ L5 cùng bên.
  • Sự thoát ra của một nhân nhầy đi kèm với phản ứng viêm cục bộ ở khoang ngoài màng cứng. Nhân nhầy đĩa đệm bị mất nước, dẫn đến giảm thể tích và áp suất trong màng đĩa đệm thoát ra khỏi vị trí bình thường và chèn ép vào rễ thần kinh làm cuộn nếp vòng xơ phía sau dẫn đến nhân nhầy.

3. KHỞI PHÁT

Hoàn cảnh khởi phát rất đa dạng: do chấn thương, thường là vi chấn thương (microtraumatisme): mang vác nặng thường xuyên, tập luyện, chơi thể thao.

Có thể chỉ đau rễ thần kinh đơn thuần, kết hợp với đau vùng thắt lưng, hoặc diễn biến tiếp theo của đau thắt lưng.

Khai thác tiền sử trước đó có thể có đau lưng cấp tính, mạn tính hoặc đau lưng tái phát.

4. KHÁM LÂM SÀNG

4.1. Triệu chứng cơ năng

Đau, thường có các tính chất sau:

  • Đau dọc theo đường đi của rễ thần kinh, bệnh nhân có thể tự xác định được bằng cách chỉ ngón tay, đau làm cảm giác tê bì, kiến bò.
  • Đau tăng lên khi hắt hơi, ho, đại tiện, hoặc khi đứng lâu. Đau giảm đi khi nằm nghỉ.

Đường đi của cơn đau là rõ ràng, tùy thuộc vào sự chi phối của rễ thần kinh bị chèn ép:

  • L3: Từ mặt trước của đùi đi xuống qua đầu gối và kết thúc ở khoảng giữa cẳng chân.
  • L4: Từ mặt bên của đùi xuống mặt trước cẳng chân, dừng lại ở mắt cá chân.
  • L5: Từ mông xuống mặt sau bên đùi, mặt bên cẳng chân, đi xuống dưới bàn chân và kết thúc ở ngón cái.
  • S1: Từ mông xuống mặt sau của đùi và cẳng chân, qua gót chân, xuống dưới bàn chân và kết thúc ở ngón út.

4.2. Triệu chứng thực thể

4.2.1. Hội chứng cột sống

Nhìn thấy co cứng cơ cạnh sống, lệch trục cột sống, mất đường cong sinh lý của cột sống. Bệnh nhân có hội chứng chèn ép rễ thần kinh thắt lưng cùng cấp thường có biến dạng cột sống do tư thế chống đau, biểu hiện là vẹo cột sống tư thế, mục đích làm giảm áp lực lên dây thần kinh bị chèn ép.

Sờ thấy co cứng cơ cạnh sống bên đau (tăng trương lực cơ cạnh cột sống).

Ấn, gõ dọc các mỏm gai L4, L5, S1 có thể xuất hiện đau chói.

Gõ dồn: Dùng tay đập từ đầu xuống tạo lực truyền theo trục dọc cột sống hoặc cho bệnh nhân đứng nhón gót rồi nện mạnh gót xuống sàn nhà có thể xuất hiện đau chói.

4.2.2. Hội chứng rễ thần kinh

Dấu hiệu đau dọc theo vị trí mà rễ thần kinh bị chèn ép chi phối. Xác định sự chèn ép rễ bởi các dấu hiệu sau:

– Khoảng cách ngón tay – mặt đất:

Cách khám: Cho bệnh nhân đứng thẳng, chân thẳng, yêu cầu bệnh nhân cúi tối đa, hai tay thẳng và ngón tay hướng xuống đất. Sau đó đo khoảng cách từ giữa ngón tay giữa của bệnh nhân tới mặt đất.

Đánh giá: Bình thường khoảng cách ngón tay – đất thường bằng 0 (đầu ngón tay giữa chạm được xuống đất), hoặc là một số âm. Bệnh nhân có hội chứng chèn ép rễ thần kinh thắt lưng cùng thì ngón tay không thể chạm được xuống đất.

– Điểm đau Valleix: Dùng ngón tay cái ấn dọc theo đường đi của dây thần kinh hông, bệnh nhân thấy đau chói.

– Dấu hiệu chuông bấm: Ấn điểm đau cạnh cột sống thắt lưng. Dấu hiệu chuông bấm dương tính khi bệnh nhân có cảm giác đau lan dọc theo đường đi của dây thần kinh hông to cùng bên xuống dưới chân (thường là cẳng chân).

Hình 2. Hệ thống các điểm đau Valleix

– Dấu hiệu Lasegue: Là dấu hiệu quan trọng khi khám bệnh nhân chèn ép rễ thần kinh do thoát vị đĩa đệm. Xuất hiện cơn đau lan tỏa khi nâng cao thụ động chi dưới bên tổn thương. Dấu hiệu Lasegue dương tính khi nâng cao chi dưới bên đối diện là gợi ý cho một tổn thương rễ thần kinh do đĩa đệm chèn ép. Cần đánh giá góc nâng cao khi bắt đầu cảm thấy đau. Dấu hiệu Lasegue dương tính khi góc < 60°.

Hình 3. Nghiệm pháp căng rễ thần kinh (Dấu hiệu Lasegue)

– Nghiệm pháp Schober:

Cách khám: Bệnh nhân đứng thẳng, đánh dấu vị trí A ngang mức khớp cột sống thắt lưng – cùng (L5-S1), sau đó đánh dấu điểm B phía trên điểm A 10 cm. Bảo bệnh nhân cúi tối đa và đo lại khoảng cách giữa hai điểm A và B.

Đánh giá: Chỉ số Schober bình thường khi khoảng cách giữa hai điểm A-B tăng ít nhất 4 cm (≥ 14/10). Chỉ số Schober giảm nếu khoảng cách A-B tăng < 4 cm (< 14/10) chứng tỏ có sự giảm vận động cột sống thắt lưng.

Hình 4. Nghiệm pháp Schober

– Giảm hoặc mất các phản xạ gân xương:

  • L3, L4: phản xạ xương bánh chè.
  • S1: phản xạ gân gót.

– Rối loạn vận động:

  • Các rối loạn vận động thường không biểu hiện rõ trong đau hội chứng chèn ép rễ thần kinh thắt lưng cùng vì thường chỉ có một rễ tổn thương trong khi đó một cơ lại được nhiều rễ chi phối và tổn thương một rễ chưa chắc đã gây yếu cơ vì có thể có rễ khác bù trừ vào. Bệnh nhân sẽ có biểu hiện yếu cơ (tùy theo rễ bị tổn thương).
  • Liệt không hoàn toàn: Khám lâm sàng cho thấy sự giảm hoặc mất chức năng cảm giác và vận động của một rễ thần kinh. Các triệu chứng này có thể tiến triển từ từ hoặc đột ngột và cần được chẩn đoán cũng như điều trị cấp cứu. Điều trị càng sớm càng tốt để làm tăng khả năng phục hồi.

– Giảm cơ lực:

  • L3: Cơ tứ đầu đùi.
  • L4: Cơ tứ đầu và cơ chày trước.
  • L5: Cơ mông nhỡ, cơ duỗi các ngón (đi nhón gót chân), các cơ mác (đi bằng cạnh bàn chân).
  • S1: các cơ khoang sau cẳng chân, cơ gấp các ngón chân (đi trên đầu ngón chân).

– Rối loạn cảm giác: Giảm hoặc mất cảm giác trong vùng rễ thần kinh chi phối. Rối loạn cảm giác nông tại vùng da do các rễ thần kinh bị tổn thương phân bố. Hoặc bệnh nhân có tê bì, tăng cảm hoặc dị cảm, nóng rát, châm chích, kiến bò.

Hình 5. Phân bố cảm giác của các rễ thần kinh thắt lưng – cùng

5. BIẾN CHỨNG

5.1. Đau quá mức

Chỉ có trong hội chứng rễ thần kinh và không có trong hội chứng cột sống. Thường đau dữ dội, gây mất ngủ, không thuyên giảm khi nghỉ ngơi và dùng thuốc giảm đau.

5.2. Liệt rễ thần kinh cấp tính

Triệu chứng này xuất hiện khi cơn đau lan tỏa đột ngột kết thúc và thay thế bằng giảm hoặc mất vận động của nhóm cơ trong vùng chi phối của rễ thần kinh. Cần được phẫu thuật cấp cứu.

5.3. Hội chứng đuôi ngựa

Do khối thoát vị đĩa đệm lớn chèn ép vào nhiều rễ thần kinh trong vùng đám rối đuôi ngựa gây liệt thần kinh bao gồm: mất cảm giác và vận động của nhiều rễ thần kinh ở cả hai bên. Đặc biệt là rễ S3 và S4 làm mất cảm giác vùng tầng sinh môn (dấu hiệu yên ngựa), có thể gây rối loạn tiểu tiện, bí đại tiểu tiện.

Hình 6. X-quang cột sống thẳng nghiêng

  • Bí tiểu do rối loạn trương lực cơ bàng quang và cơ thắt. Mất cảm giác buồn tiểu. Ban đầu có thể chỉ biểu hiện bằng tăng lượng nước tiểu tồn dư (xác định bằng cách đặt ống thông tiểu đo lượng nước tiểu còn lại trong bàng quang sau khi đi tiểu).
  • Táo bón, mất phản xạ hậu môn.
  • Mất khả năng tình dục.
  • Đây là trường hợp cần được phẫu thuật cấp cứu do có thể để lại di chứng nặng nề, đặc biệt là các chức năng cơ thắt.

6. CHẨN ĐOÁN HÌNH ẢNH

  • X-quang quy ước: chụp cột sống thẳng, nghiêng. Tấm chung Barr phát hiện các dấu hiệu thoái hóa, dị tật bẩm sinh, trượt đốt sống. Hình ảnh X-quang không giúp ích nhiều cho chẩn đoán hội chứng chèn ép rễ thần kinh thắt lưng cùng nhưng giúp hướng đến hoặc loại trừ một số nguyên nhân khác như thoát hóa cột sống, viêm cột sống, viêm cột sống dính khớp, trượt đốt sống, hẹp đốt sống, lao cột sống, u đốt sống, chấn thương vỡ đốt sống.
  • Chụp cắt lớp vi tính: Có thể chẩn đoán xác định thoát vị đĩa đệm, tập trung vào đĩa đệm tổn thương và các mô liên kề. Nếu là thoát vị đĩa đệm cần xác định: thoát vị trung tâm và thoát vị cạnh bên lỗ tiếp hợp.
  • Chụp cộng hưởng từ: Có giá trị chẩn đoán xác định vị trí thoát vị đĩa đệm và hẹp ống sống kèm theo, căn cứ vào các lớp cắt T1W, T2W. Chụp cộng hưởng từ là xét nghiệm hàng đầu để đánh giá về cột sống, đặc biệt là trong chẩn đoán chèn ép rễ thần kinh thắt lưng cùng, cho phép loại trừ các tổn thương bên trong tủy sống.

Hình 7. Hình ảnh thoát vị đĩa đệm trên phim cộng hưởng từ.

  • Các xét nghiệm sinh hóa – tế bào: Xét nghiệm công thức máu, tốc độ lắng máu, sinh hóa máu và nước tiểu… ít được chỉ định trong hội chứng chèn ép rễ thần kinh thắt lưng cùng, trường hợp nghi ngờ có phối hợp với bệnh viêm nhiễm hay bệnh hệ thống.

7. CHẨN ĐOÁN PHÂN BIỆT

Cần chẩn đoán phân biệt với các bệnh sau:

  • Viêm đĩa đệm cột sống (do Brucella, Staphylococcus, E. Coli, Salmonella) cần nghĩ đến trước bất kỳ đau thần kinh thắt lưng – cùng có kèm theo sốt.
  • Di căn cột sống: do khối u từ cơ quan khác của cơ thể.
  • Chèn ép tủy do u tủy màng tủy, u trước vùng tủy, u nội tủy.
  • U xương nguyên phát: hiếm gặp.
  • Trượt đốt sống do hủy eo đốt sống L5.
  • Hẹp ống sống.
  • Viêm khớp cùng chậu.
  • Đau khớp háng do thoái hóa khớp háng.

8. ĐIỀU TRỊ

8.1. Điều trị nội khoa

– Điều trị nội khoa luôn được ưu tiên và có hiệu quả trong đại đa số các trường hợp, bao gồm:

  • Nằm nghỉ, nằm nghỉ là chính, tránh đi lại, chơi thể thao. Nằm bất động tương đối trên phản cứng, ở tư thế ngửa, hai chân hơi co ở khớp gối và khớp háng để chống co cơ và giảm áp lực nội đĩa đệm (có thể cho gối tròn đệm vào vùng khoeo). Thời gian bất động 1-2 tuần. Khi gần hết thời gian bất động thì bắt đầu cho vận động tăng dần: ngồi dậy, đi lại, tập một số động tác thể dục nhẹ.
  • Các thuốc giảm đau.
  • Chống viêm không steroid.
  • Các thuốc giãn cơ điều trị nếu có hội chứng cột sống.
  • Vitamin nhóm B, thuốc tái tạo bao myelin.
  • Thuốc kích thích tăng dẫn truyền và phục hồi thần kinh.
  • Kháng sinh: Nếu có nhiễm trùng và tùy theo nguyên nhân nhiễm trùng.
  • Phong bế thần kinh cạnh cột sống thắt lưng: vào các điểm cạnh cột sống thắt lưng cạnh lỗ liên hợp, ngoài màng cứng.

8.2. Điều trị can thiệp

Chỉ tiến hành điều trị phẫu thuật nếu điều trị nội khoa không có tác dụng sau ít nhất 4 tuần, hoặc trường hợp có biến chứng.

Có các phương pháp sau:

  • Phương pháp hủy nhân nhầy đĩa đệm: Tiến hành tiêm enzym chymopapain vào trong đĩa đệm, trong điều kiện phẫu thuật vô trùng và dưới màn huỳnh quang. Chống chỉ định trong các trường hợp dị ứng với chymopapain. Cần kiểm tra tiền sử dị ứng trước khi tiêm. Phương pháp này không được chỉ định trong trường hợp có liệt.
  • Phẫu thuật: Phẫu thuật lấy bỏ khối thoát vị đĩa đệm có sử dụng kính hiển vi phẫu thuật. Đây là phương pháp mổ mở kinh điển, đường rạch ở vùng thắt lưng phía sau đi vào khoang gian đốt lấy nhân nhầy đĩa đệm giải phóng chèn ép thần kinh dưới hỗ trợ của kính hiển vi phẫu thuật.
  • Phẫu thuật lấy bỏ đĩa đệm bằng ống nong qua da: Bằng đường mổ nhỏ, luồn qua da dụng cụ lấy đĩa đệm, để giải phóng chèn ép thần kinh.

8.3. Các phương pháp vật lý trị liệu

Nhiệt trị liệu (hồng ngoại, sóng ngắn), điện trị liệu, siêu âm trị liệu…

Tác động cơ học bằng cách kéo dãn cột sống, tác động cột sống.

Châm cứu, xoa bóp, bấm huyệt…

9. KẾT LUẬN

Cần luôn nghĩ đến nguyên nhân tổn thương đĩa đệm khi chẩn đoán đau dây thần kinh tọa. Nguyên tắc là phải phân biệt một trường hợp đau thắt lưng đơn thuần với đau do nguyên nhân chèn ép rễ thần kinh do thoát vị đĩa đệm để có thể chẩn đoán sớm và có thái độ và điều trị hợp lý. Chỉ định mổ cấp cứu khi có biến chứng. Chỉ phẫu thuật khi điều trị nội khoa không có kết quả.

Cập nhật thông tin mới nhất về kiến thức y học và test y học tại facebook TEST Y HỌC

Tham gia nhóm zalo: Tài Liệu Y Học Tổng Hợp

Ôn thi nội trú, sau đại học TẠI ĐÂY

Để lại một bình luận

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *

error: Content is protected !!
All in one