Bài 17
HỘI CHỨNG CHÈN ÉP TỦY KHÔNG DO CHẤN THƯƠNG
1. MỞ ĐẦU
Hội chứng chèn ép tủy không do chấn thương là cấp cứu thường gặp. Việc chẩn đoán và điều trị cần phải nhanh chóng và kịp thời. Tiên lượng phụ thuộc vào việc phát hiện sớm và điều trị kịp thời – phẫu thuật trong đa số trường hợp. Chẩn đoán chèn ép tủy dựa vào ba hội chứng: hội chứng cột sống, hội chứng thương tổn và hội chứng dưới thương tổn.
2. NGUYÊN NHÂN CỦA CHÈN ÉP TỦY
2.1. Nguyên nhân ngoài màng tủy
Các nguyên nhân do u:
Các khối u thân đốt sống nguyên phát lành tính như u xương dạng xương, u xương sụn, u máu, u tế bào khổng lồ, u nang phình mạch.
Các khối u thân đốt sống nguyên phát ác tính như đa u tủy xương, u lympho, sarcom xương, sarcom sụn, sarcom Ewing, u nguyên sống.
U thân đốt sống thứ phát do di căn của ung thư từ phổi, vú, tiền liệt tuyến thường gặp ở người trên 40 tuổi, chiếm trên 50% chèn ép tủy có nguyên nhân từ xương. Thương tổn có thể gây tiêu xương dẫn đến nguy cơ gãy xương bệnh lý gây chèn ép tủy, hoặc đặc xương xâm lấn ống sống cũng gây chèn ép tủy.
Các nguyên nhân không phải u:
Bệnh lý thoái hóa cột sống mà đệm (đặc biệt ở cổ) là bệnh thoái hóa các thành phần của xương – khớp đốt sống (thoái hóa mà đệm, phì đại diện khớp và dây chằng) dẫn tới hẹp ống sống. Thường bị nhiều đốt, hay gặp ở đàn ông trên 50 tuổi, có tiền sử lao động nặng.
Thoát vị mà đệm trung tâm ở cổ và ngực, nhất là thoát vị đốt sống cổ có thể gây chèn ép tủy.
Tụ máu ngoài màng tủy không do chấn thương thường trên bệnh nhân có tiền sử dùng thuốc chống đông kháng vitamin K hoặc chống ngưng tập tiểu cầu.
Nhiễm trùng cột sống: có thể viêm xương tủy, viêm đốt sống – đĩa đệm và nặng nhất là áp xe ngoài màng cứng thường gây chèn ép tủy. Áp xe ngoài màng cứng có thể xảy ra sau thủ thuật (gây tê ngoài màng cứng, chọc dò tủy sống, sau chấn thương), phát triển từ viêm đốt sống đĩa đệm dẫn tới viêm màng tủy và áp xe hoặc từ nhiễm khuẩn huyết. Có thể gặp viêm đốt sống – đĩa đệm và áp xe ngoài màng cứng do lao (bệnh Pott), thường gặp trên nhóm bệnh nhân suy giảm miễn dịch.
2.2. Nguyên nhân dưới màng tủy và ngoài tủy
Hai nguyên nhân chủ yếu là u rễ thần kinh và u màng tủy.
U màng tủy (meningioma) là thương tổn phát triển từ màng nhện, thường gặp ở đoạn tủy ngực và ở nữ giới đã mãn kinh (trên 50 tuổi). Có bệnh cảnh lâm sàng khá điển hình của chèn ép tủy ngực.
U rễ thần kinh (neurinoma hoặc schwannoma) là u lành tính bắt nguồn từ tế bào Schwann của rễ thần kinh, có thể trong ống sống (nguy cơ gây chèn ép tủy cao) và/hoặc qua lỗ tiếp hợp phát triển ra ngoài hoặc kết hợp cả hai (thể đồng hồ cát). Chiếm 25% u dưới màng tủy ngoài tủy. Có thể nằm trong bệnh cảnh u xơ thần kinh (neurofibromatosis) type 1 hoặc type 2. U tiến triển chậm, thể hiện bằng đau rễ một bên, đau nhiều về đêm.
Ngoài ra có thể gặp dị dạng mạch máu tủy, đặc biệt là rò màng tủy, thường gặp ở nón tủy. Chèn ép tủy do tăng kích thước khối dị dạng (sung huyết tĩnh mạch, huyết khối) hoặc vỡ dị dạng gây chảy máu trong và ngoài màng tủy.
2.3. Nguyên nhân trong tủy
Các triệu chứng lâm sàng thường không điển hình và không đặc hiệu.
U màng nội tủy (ependymoma) thường gặp nhất, chiếm 65% u trong tủy, bắt nguồn từ tế bào màng nội tủy của ống tủy trung tâm và dây tận. Thường gặp ở nam, tuổi 30-70.
U tế bào hình sao (astrocytoma) chiếm 30% u trong tủy, thường gặp ở độ tuổi 20-40.
U nguyên bào mạch (hemangioblastoma) chiếm 2-4% u trong tủy, thường gặp ở độ tuổi 40. 30% trường hợp nằm trong bệnh cảnh bệnh von Hippel-Lindau.
U mỡ (lipoma) chiếm 1% u trong tủy, có thể ở cả ngoài tủy, thường gặp ở hai nhóm tuổi 20-40 và trẻ dưới 5 tuổi.
Di căn trong tủy hiếm gặp, dưới 1% u trong tủy. Tiên lượng kém.
Rỗng tủy (syringomyelia) do rối loạn lưu thông dịch não tủy, dẫn đến tích tụ dịch não tủy ở trung tâm tủy. Nguyên nhân thường gặp là viêm màng nhện sau chấn thương và dị dạng Arnold-Chiari (dị dạng vùng bản lề cổ – chẩm, gây tụt hạnh nhân tiểu não xuống dưới lỗ chẩm)
Dị dạng mạch tủy sống như u mạch hang (cavernoma), phình mạch, dị dạng động – tĩnh mạch gây chèn ép tủy do tăng kích thước khối dị dạng hoặc vỡ gây chảy máu trong tủy và dưới màng tủy.
3. TRIỆU CHỨNG LÂM SÀNG CỦA HỘI CHỨNG CHÈN ÉP TỦY
3.1. Triệu chứng cơ năng
Khai thác các dấu hiệu và triệu chứng:
- Tiền sử ung thư, dùng thuốc chống đông.
- Dấu hiệu đau: đau cột sống, đau rễ (đau thần kinh cổ – cánh tay, đau thần kinh liên sườn), đau tăng lên khi ho, đại tiện.
- Các dấu hiệu chức năng do hội chứng dưới thương tổn (rối loạn chức năng chi trên, khó thở, rối loạn cơ tròn); dấu hiệu cách hồi tủy không đau: buộc bệnh nhân phải dừng lại khi đi bộ (do cảm giác nặng, mỏi hai chân).
- Thời điểm đau: ít đặc hiệu, tuy nhiên đau rễ về đêm gợi ý nguyên nhân do u.
3.2. Triệu chứng thực thể
Khám lâm sàng phát hiện ba hội chứng thuộc hội chứng chèn ép tủy.
– Hội chứng cột sống:
Sờ gai sống tìm điểm biến dạng cột sống (gai xương, gù, vẹo) và điểm đau, giúp định vị vùng chèn ép.
Sờ khối cạnh sống có thể thấy cơ cứng, dấu hiệu chuông bấm.
– Hội chứng thương tổn:
Là hội chứng của chất xám tủy. Khám tìm rối loạn cảm giác, rối loạn vận động và dấu hiệu mất phản xạ gân xương. Từ đó, xác định vị trí đốt tủy đầu tiên bị tổn thương hay đốt tủy cuối cùng còn lành lặn.
Thang điểm cảm giác: 0: không có, 1: giảm, 2: bình thường, KK: không khám được.
Thang điểm vận động: 0: liệt hoàn toàn, 1: co cơ nhìn thấy hoặc sờ thấy, 2: vận động không trọng lực, 3: vận động chống trọng lực, 4: vận động kháng lực, 5: vận động bình thường, KK: không khám được.
– Hội chứng dưới thương tổn:
Là hội chứng của chất trắng tủy (đường dẫn truyền lên và xuống). Các triệu chứng thay đổi tùy theo vị trí tủy bị chèn ép.
Rối loạn vận động: tìm hội chứng tháp. Lưu ý mức độ liệt (hoàn toàn, không hoàn toàn), vị trí (liệt hai chân hay tứ chi), rối loạn trương lực cơ (co cứng cơ), đánh giá các phản xạ (phản xạ gân xương nhanh, lan tỏa, đa động, dấu hiệu Hoffman, dấu hiệu Babinski).
Rối loạn cảm giác: có thể giảm cảm giác, dị cảm hoặc đau do tổn thương cột chất trắng. Dấu hiệu Lhermitte (đau như điện giật ở tứ chi khi gấp mạnh cổ gây dựng cột sau) đặc trưng cho chèn ép tủy cổ. Tổn thương cột sau gây thất điều vận động (rối loạn dáng đi, loạng choạng) kèm rối loạn cảm giác sâu (cảm giác rung, cảm giác tư thế vị trí). Khám tìm rối loạn cảm giác nông (xúc giác thô sơ, đau – nhiệt) trong tổn thương cột trắng bên.
Rối loạn cơ tròn: có thể đái rắt, đái són, bí đái. Phát hiện các dấu hiệu giảm/mất cảm giác phần, giảm/mất cảm giác hậu môn, mất co cơ thắt hậu môn qua thăm trực tràng.
4. CÁC HÌNH THÁI LÂM SÀNG CHÍNH
4.1. Theo chiều dọc
Tùy theo đoạn tủy bị tổn thương.
– Chèn ép tủy cổ:
- Vị trí: từ lỗ chẩm đến đốt sống C7.
- Hội chứng thương tổn: đau thần kinh cổ – cánh tay. Đốt tủy C4 cho thần kinh đến cơ hoành và liên quan đến rối loạn hô hấp.
- Hội chứng dưới thương tổn: liệt tứ chi, kèm rối loạn cảm giác và cơ tròn.
– Chèn ép tủy ngực:
- Vị trí: từ đốt sống T1 đến T10.
- Hội chứng thương tổn: đau thần kinh liên sườn (đau hoặc giảm cảm giác theo hình đai lưng).
- Hội chứng dưới thương tổn: liệt hai chân (thường liệt cứng), kèm rối loạn cảm giác và cơ tròn.
– Chèn ép nón tủy:
- Vị trí: từ đốt sống T10 đến L1-L2
- Hội chứng thương tổn: đau thần kinh bắt kèm liệt cơ thắt lưng chậu (do có L1 tham gia); đôi khi mất phản xạ da bìu.
- Hội chứng dưới thương tổn: liệt hai chân (liệt mềm gốc chi và dấu hiệu tháp ngọn chi), rối loạn cảm giác và cơ tròn (thường bí đái); đôi khi mất phản xạ da bụng dưới.
4.2. Theo chiều ngang
Tùy thuộc vào phần chất xám và chất trắng tủy bị tổn thương.
- Hội chứng tháp: do chèn ép phần trước tủy, thường ít rối loạn cảm giác.
- Hội chứng cột sau: do chèn ép phía sau, rối loạn cảm giác sâu dưới thương tổn đến sớm kèm rối loạn thăng bằng và đau kiểu cột sau.
- Hội chứng Brown-Sequard (hay hội chứng nửa tủy): do chèn ép từ phía bên, biểu hiện hội chứng tháp và cột sau của bên bị chèn ép, và giảm cảm giác đau – nhiệt đối bên.
- Hội chứng tủy trung tâm (hay hội chứng rỗng tủy): do thương tổn bên trong tủy, biểu hiện giảm cảm giác đau – nhiệt hai bên dạng “treo”.
5. TRIỆU CHỨNG CẬN LÂM SÀNG
Đối với trường hợp nghi ngờ chèn ép tủy, chống chỉ định chọc dò tủy sống thắt lưng vì giải phóng dịch não tủy phía dưới sẽ làm tăng áp lực dịch não tủy lên vùng bị chèn ép phía trên, và do đó làm chèn ép nặng hơn.
Cộng hưởng từ là phương pháp cận lâm sàng có giá trị nhất trong chẩn đoán chèn ép tủy không chấn thương. Tuy nhiên, để chẩn đoán xác định nguyên nhân cần xét nghiệm giải phẫu bệnh thương tổn, được lấy thông qua sinh thiết hoặc phẫu thuật.
5.1. Chụp X quang thường quy
Chụp cột sống thẳng, nghiêng và có thể chếch 3/4 để quan sát lỗ tiếp hợp.
Có thể thấy tổn thương về xương như tiêu xương (phá hủy thân đốt sống, gãy xương bệnh lý), đặc xương (di căn u tiền liệt tuyến), mở rộng lỗ tiếp hợp (trong u rễ thần kinh).
5.2. Chụp cắt lớp cột sống
Chụp cắt lớp có tiêm thuốc cản quang giúp phát hiện thương tổn xương, đánh giá mức độ tổn thương xương và đẩy lồi tường sau trong gãy xương bệnh lý. Đồng thời xác định chất lượng các đốt sống lân cận trong trường hợp cần phẫu thuật cố định cột sống.
5.3. Chụp cộng hưởng từ
Là phương pháp tốt nhất trong chẩn đoán tổn thương tủy sống không do chấn thương.

Hình 1. Phim cộng hưởng từ thi T1 cho thấy thương tổn từ C7 đến T2 dưới màng cứng, ngoài tủy, hướng đến u màng tủy

Hình 2. Phim cộng hưởng từ thi T2 cho thấy khối thoát vị đĩa đệm T6-T7 gây chèn ép tủy
Chụp cộng hưởng từ thi T1 không tiêm và có tiêm thuốc đối quang từ, thi T2. Chụp dựng hình đứng dọc (sagittal) toàn bộ cột sống, sau đó cắt ngang (axial) qua vị trí tổn thương. Cộng hưởng từ cho biết vị trí tổn thương: ngoài màng tủy, dưới màng tủy hay trong tủy và giúp định hướng nguyên nhân. Cộng hưởng từ có thể phát hiện nhiều thương tổn không nhìn thấy trên phim cắt lớp vi tính như thoát vị đĩa đệm, tụ máu ngoài màng tủy, u màng tủy, u rễ thần kinh … Cộng hưởng từ dựng dọc (sagittal) giúp đánh giá mức độ lan rộng của thương tổn trong trường hợp thương tổn thứ phát.
6. NGUYÊN TẮC ĐIỀU TRỊ
Chèn ép tủy là một cấp cứu ngoại khoa. Nguyên tắc chung là giải phóng chèn ép, loại bỏ nguyên nhân và làm vững cột sống.
6.1. Biện pháp chung
- Tránh làm nặng thêm chèn ép tủy: tùy từng trường hợp, có thể đặt nẹp cột sống cổ, ngực, nằm bất động.
- Dùng thuốc giảm đau, giãn cơ.
- Cần phát hiện sớm cầu bàng quang trong hội chứng nón tủy.
- Liệu pháp corticoid trong thời gian chờ phẫu thuật, trừ trường hợp nhiễm trùng hoặc nghi ngờ u lympho. Mục đích để giảm phù tủy.
6.2. Phẫu thuật
Phẫu thuật có hai mục đích chính:
- Giải phóng chèn ép và làm vững cột sống: Giải phóng chèn ép tủy bằng nhiều phương pháp phẫu thuật (đường trước hoặc đường sau). Trong một số trường hợp, cần làm vững cột sống (cố định cột sống lối sau, cắt thân đốt sống, bơm xi măng).
- Loại bỏ nguyên nhân: Lấy khối u tủy, máu tụ tủy hoặc khối áp xe ngoài màng tủy. Sau đó khẳng định chẩn đoán qua xét nghiệm giải phẫu bệnh với u tủy, xét nghiệm vi sinh và kháng sinh đồ đối với áp xe ngoài màng tủy.
6.3. Điều trị bổ trợ
Tùy thuộc vào nguyên nhân chèn ép, đặc biệt trong trường hợp nhiễm trùng và ung thư, điều trị cần phối hợp và hội chẩn đa chuyên khoa. Điều trị bổ trợ có thể xạ trị, hóa trị, liệu pháp kháng sinh …
7. KẾT LUẬN
Chèn ép tủy là một cấp cứu ngoại khoa, cần chẩn đoán sớm và điều trị kịp thời.
Chèn ép tủy gồm ba hội chứng lâm sàng: hội chứng thương tổn, hội chứng dưới thương tổn và hội chứng cột sống. Cộng hưởng từ có vai trò quan trọng trong chẩn đoán nguyên nhân. Phẫu thuật giúp giải phóng chèn ép tủy, làm vững cột sống và/hoặc loại bỏ nguyên nhân gây chèn ép. Tùy thuộc vào nguyên nhân gây chèn ép tủy, điều trị có thể cần phối hợp đa chuyên khoa và điều trị bổ trợ.
Cập nhật thông tin mới nhất về kiến thức y học và test y học tại facebook TEST Y HỌC
Tham gia nhóm zalo: Tài Liệu Y Học Tổng Hợp
Ôn thi nội trú, sau đại học TẠI ĐÂY
