Hội Chứng Tăng Áp Lực Nội Sọ

Bài 18

HỘI CHỨNG TĂNG ÁP LỰC NỘI SỌ

1. MỞ ĐẦU

Áp lực nội sọ (ALNS) bình thường ở người lớn khoảng từ 10-14 mmHg. Thấp hơn ở trẻ em do khớp sọ giãn nở được, người già do teo não. Tăng áp lực nội sọ được xác định khi áp lực trong sọ lớn hơn 20mmHg. Khi ALNS tăng trên 30 mmHg là tăng ALNS ác tính cần phải can thiệp cấp cứu.

Người trưởng thành hộp sọ có vai trò bảo vệ não bộ có thể tích cố định từ 1400-1700 ml. Trong điều kiện bình thường não bộ chiếm 80%, dịch não tủy chiếm 10%, máu chiếm 10%.

Khi có tổn thương choán chỗ, hộp sọ không thay đổi thể tích, các thành phần khác sẽ thay đổi thể tích và làm thay đổi áp lực nội sọ. Thể tích não ở người trưởng thành tương đối hằng định, mặc dù quan sát thấy có sự thay đổi ít do khối choán chỗ hoặc trong các trường hợp phù não. Thể tích máu và dịch não tủy trong sọ chiếm phần nhỏ. Sự gia tăng áp lực nội sọ nếu có sự thay đổi bất cứ thành phần nào trong hộp sọ.

Các nguyên nhân chính gây ra sự tăng áp lực trong sọ bao gồm:

  • Khối choán chỗ nội sọ (máu tụ, u).
  • Phù não (thiếu oxy não, nhồi máu não diện rộng, chấn thương sọ não nặng).
  • Tăng thể tích dịch não tủy.
  • Giảm hấp thu dịch não tủy (viêm dính hạt màng nhện sau viêm màng não).
  • Tắc nghẽn lưu thông dịch não tủy.
  • Tắc nghẽn đường thoát tĩnh mạch (huyết tắc xoang, chèn ép tĩnh mạch cảnh).
  • Tăng áp lực nội sọ không rõ nguyên nhân (hội chứng giả u).

Người ta có thể xác định được ALNS bằng đặt đầu dò vào trong hộp sọ. Đầu dò có thể đặt ở khoang ngoài màng cứng, dưới màng cứng, trong não thất hoặc trong nhu mô não.

2. CƠ CHẾ SINH BỆNH

2.1. Cơ chế thể dịch

Dịch não tủy được tiết ra chủ yếu từ đám rối mạch mạc của não thất bên, một phần nhỏ ở não thất tư. Từ não thất bên qua lỗ Monro chảy vào não thất ba và thông xuống não thất IV bởi cống Sylvius sau đó ra khỏi não thất bằng lỗ Magendie đi vào khoang dưới nhện não và tủy sống. Dịch não tủy được tái hấp thu vào các xoang tĩnh mạch, mà chủ yếu là xoang tĩnh mạch dọc trên bằng thẩm thấu thụ động. Sự sản xuất và hấp thu nước não tủy là cân bằng nhau.

Trung bình ở người lớn một ngày số lượng dịch não tủy được tiết ra là 500 ml (0,35 ml/I phút). Tăng ALNS do nguyên nhân ú nước trong não do ba cơ chế là tăng tiết dịch não tủy, giảm hấp thu và hẹp hoặc tắc hệ thống lưu thông nước não tủy.

Tăng tiết dịch não tủy do quá phát của đám rối hạch u của đám rối mạch mạc. Khi quá trình tăng tiết lớn hơn quá trình hấp thụ sẽ gây ú nước não tủy.

Giảm hấp thụ thường là hậu quả của viêm màng não, chảy máu khoang dưới nhện.

Hẹp hoặc tắc hệ thống lưu thông của nước não tủy như hẹp cống Sylvius do bẩm sinh, tắc do máu cục trong chảy máu não thất, do bệnh lý mạch máu hoặc do chấn thương, các khối u vùng tuyến tùng, khối u chèn ép vào não thất III như sọ hầu, u chèn ép não thất IV như u não thất, u tiểu não hoặc u góc cầu tiểu não giai đoạn 3 trở lên.

Trong ba trường hợp trên dẫn tới việc tích tụ nước não tủy làm giãn não thất. Sự giãn não thất thường tiến triển chậm do hiện tượng tái hấp thụ dịch não tủy xuyên qua màng tế bào vách não thất. Trong các trường hợp tiến triển nhanh, cơ chế bù trừ bị phá vỡ sẽ dẫn tới giãn não thất cấp tính.

2.2. Cơ chế tổ chức

Là trạng thái ú nước trong não do nhiều nguyên nhân như khối choán chỗ, do chấn thương, do thiếu máu làm tăng áp lực trong sọ. Phù não do vận mạch, thoát dịch qua mức qua mạch bị tổn thương vào gian bào như phù não quanh u đặc biệt là u di căn. Phù não tế bào do ứ dịch trong tế bào và tổ chức dịch gặp trong ngộ độc và rối loạn chuyển hóa. Tuy nhiên hay gặp nhất là u não tình trạng tăng ALNS tùy thuộc vào vị trí, tính chất và tốc độ phát triển của khối u.

Các loại khối u tiến triển chậm như u màng não, do não có thời gian thích nghi nhờ sự nhường chỗ của nước não tủy, nên hội chứng tăng ALNS tiến triển chậm và kín đáo, ngược lại những khối u tăng thể tích nhanh như u ác tính hoặc kèm chảy máu hoặc hoại tử trong u, trong trường hợp này sự bù trừ ít xảy ra, vì vậy hội chứng tăng ALNS xảy ra rầm rộ hơn.

Các khối máu tụ trong sọ thường tiến triển nhanh não không kịp thích nghi, và quy luật bù trừ xảy ra rất ít và nhiều khi không có vì vậy thường gặp trên lâm sàng hội chứng tăng ALNS cấp tính.

Tăng ALNS còn phụ thuộc rất nhiều vị trí của các khối choán chỗ trong sọ, các khối choán chỗ ở xa các mạch máu lớn, xa đường lưu thông nước não tủy thì hội chứng tăng ALNS chậm và ít rầm rộ hơn ngược lại các khối choán chỗ làm tắc các mạch máu, làm cản trở lưu thông của nước não tủy sẽ làm hội chứng tăng ALNS rầm rộ hơn và nhiều khi phải can thiệp cả hậu quả của nó ví dụ: như các máu tụ nhỏ gây giãn não thất thì chỉ cần dẫn lưu não thất mà không cần can thiệp trực tiếp vào khối máu tụ.

2.3. Cơ chế mạch máu

Tăng áp lực nội sọ do nguyên nhân tĩnh mạch thường do tắc nghẽn các tĩnh mạch lớn đổ vào xoang, hoặc tắc xoang tĩnh mạch như xoang tĩnh mạch dọc trên, xoang tĩnh mạch bên. Trong trường hợp này tăng ALNS là do cương tụ các tĩnh mạch và giảm hấp thu nước não tủy vào xoang tĩnh mạch.

3. TRIỆU CHỨNG LÂM SÀNG

Ba triệu chứng kinh điển, đau đầu, nôn và phù gai thì gặp đa số các trường hợp. Tùy theo vị trí, tính chất đặc điểm và tuổi của bệnh nhân mà các triệu chứng này ít nhiều thay đổi.

3.1. Đau đầu

Là triệu chứng thường gặp, thường đau đầu theo nhịp đập, đau lan tỏa, ít khi khu trú ở một vị trí nào đó trừ một vài trường hợp có vị trí đau khu trú (như u hố sau hay đau gáy lan xuống cổ, u vùng góc cầu tiểu não, đau vùng sau tai nhiều nhất …). Đau đầu do tăng áp lực lên sợi cảm nhận đau của dây thần kinh V ở màng não và mạch máu.

Đau đầu nhiều nhất vào nửa đêm về sáng do liên quan đến tăng áp lực nội sọ ở tư thế nằm, đau tăng lên khi có động tác gắng sức như ho, hắt hơi.

Thuốc giảm đau ít có tác dụng, sau khi dùng thuốc bệnh nhân đỡ đau, nhưng khi hết tác dụng, đau đầu xuất hiện trở lại. Đau đầu giảm đi sau khi nôn, và ngồi dậy. Giai đoạn cuối của tăng áp lực nội sọ nhiều khi không còn đau đầu.

3.2. Nôn

Thường nôn vọt, hay xảy ra vào buổi sáng, kèm theo đau đầu. Nôn khi thay đổi tư thế. Gặp nhiều ở những người trẻ và ít hơn ở người già. Nôn xuất hiện sớm và dữ dội ở những bệnh nhân có khối u vùng sau não thất IV do chèn ép vào nhân dây thần kinh phế vị.

3.3. Phù gai thị

Là dấu hiệu rất có giá trị chẩn đoán tăng áp lực nội sọ nhưng cần nhớ là người già ít gặp dấu hiệu này. Phù gai thị bắt đầu với mào gai phía mũi kèm theo sự cương tụ mạch máu, sau đó phù gai toàn bộ. Nếu phù gai thị nhiều thường kèm theo xuất huyết quanh gai.

Kèm theo phù gai, là giảm thị lực, nếu không được điều trị nguyên nhân sẽ dẫn tới teo gai thị và mù, điều trị ở giai đoạn này sẽ không phục hồi thị lực.

3.4. Các dấu hiệu kèm theo

Tri giác: trì trệ, thay đổi tỉnh táo, có khi rối loạn tâm thần, lú lẫn hoặc hôn mê.

Thị lực: giảm thị lực, nhìn đôi và lác ngoài do dây VI bị tổn thương.

Động kinh cục bộ hoặc toàn thể, các tổn thương càng sát vỏ não thì xác suất động kinh càng lớn. Như u màng não, các khối máu tụ sát vỏ não.

Các rối loạn về nội tiết như, chậm lớn, dậy thì muộn, rối loạn kinh nguyệt, mất kinh, vô sinh, tiết sữa hay gặp ở những tổn thương vùng tuyến yên.

Rối loạn về thần kinh thực vật như tăng huyết áp, mạch chậm, sốt cao và rối loạn nhịp thở thường chỉ gặp trong tăng ALNS cấp tính và giai đoạn cuối.

4. TRIỆU CHỨNG CẬN LÂM SÀNG

4.1. Chụp X quang sọ thường quy

Trẻ em thấy kích thước hộp sọ lớn hơn bình thường, các khớp sọ dãn rộng, bào mòn lưng yên.

Người lớn: Bào mòn lưng yên, mòn các mỏm yên, đầu ấn ngón tay, xương sọ mỏng. Đôi khi thấy hình ảnh calci hóa như u sọ hầu, u màng não calci hóa, u tế bào thần kinh đệm ít nhánh.

4.2. Chụp cắt lớp vi tính

Cần phải chụp hai loại phim không tiêm thuốc và có tiêm thuốc cản quang. Là phương pháp tốt để chẩn đoán nguyên nhân của tăng ALNS. Vì cho kết quả nhanh, chính xác và an toàn. Trên phim thấy được như:

Phù não do chấn thương sọ não thể hiện các rãnh cuộn não bị xóa, não thất bị xẹp, bề dày mà hoặc bị xóa.

Các khối máu tụ trong sọ, phù não xung quanh, đường giữa và hệ thống não thất bị đẩy sang bên đối diện.

Các khối u não, tình trạng não xung quanh khối u, sự di lệch đường giữa, các não thất có thể dãn do các khối u chèn ép làm cản trở lưu thông dịch não tủy.

Giãn não thất do các nguyên nhân khác nhau.

4.3. Cộng hưởng từ hạt nhân

Giúp hoàn thiện hơn về mặt chẩn đoán nguyên nhân đặc biệt là những trường hợp tổn thương không rõ ràng trên chụp cắt lớp vi tính.

4.4. Siêu âm qua thóp ở trẻ em

Có thể thấy được một số loại tổn thương như máu tụ dưới màng cứng, não úng thủy.

4.5. Đo áp lực nội sọ

Xác định chẩn đoán trong những trường hợp tăng áp lực nội sọ cấp bằng đo áp lực nội sọ. Mục đích theo dõi áp lực nội sọ nhằm đảm bảo cho việc cung cấp đủ lưu lượng máu não và độ bão hòa oxy trong máu não. Đánh giá áp lực tưới máu não thông qua các giá trị áp lực nội sọ và huyết áp động mạch. Kết hợp theo dõi áp lực nội sọ và đảm bảo áp lực tưới máu não giúp cải thiện tiên lượng cho bệnh nhân đặc biệt ở những bệnh nhân chấn thương sọ não.

Có nhiều loại điện cực theo dõi áp lực nội sọ, mỗi loại có ưu và nhược điểm riêng: trong não thất, trong nhu mô, khoang dưới nhện và khoang ngoài màng cứng.

Theo dõi ICP bằng điện cực trong não thất là điều trị tiêu chuẩn. Với ưu điểm là chính xác, dễ đo, kết hợp điều trị tăng ICP bằng cách lấy dịch não tủy. Tuy nhiên, có nguy cơ nhiễm trùng cao lên đến 20%, kỹ thuật đôi khi khó khăn do não thất nhỏ đặc biệt các trường hợp có phù não.

Theo dõi ICP bằng điện cực trong nhu mô não, với ưu điểm hạn chế nhiễm trùng. Tuy nhiên không thể lấy dịch não tủy được, giảm độ chính xác sau vài ngày do quá trình tạo đường hầm của dụng cụ.

5. NGUYÊN NHÂN CỦA TĂNG ALNS

5.1. Chấn thương sọ não

Các khối máu tụ trong sọ là nguyên nhân làm tăng ALNS cấp tính, cần được mổ sớm giải quyết nguyên nhân.

Phù não: khi Glasgow dưới 8 điểm cần theo dõi ALNS để điều trị.

Giãn não thất thường do chảy máu não thất hoặc dập não chảy máu vùng tiểu não. Nếu khối máu tụ nhỏ dưới 30 ml thì mổ dẫn lưu não thất đơn thuần, nếu trên 30 ml cần mổ lấy máu tụ.

Hình 1. Máu tụ ngoài màng cứng và dưới màng cứng

Hình 2. Máu tụ dưới màng cứng

5.2. Mạch máu

Chảy máu khoang dưới nhện có thể làm giãn não thất gây tăng ALNS.

Nhồi máu não gây phù não.

Cao huyết áp ác tính thường gây phù não.

Viêm tắc tĩnh mạch não, các xoang tĩnh mạch.

5.3. Não úng thủy không do u

Hay gặp nhất ở trẻ em. Thường do bẩm sinh như hẹp ống aqueduct de sylvius, dị dạng Arnold – Chiari (tụt kẹt hành tủy), hội chứng Dandy – Walker (dãn nang nước não thất IV) hoặc do mắc phải trong di chứng tổn thương màng não như viêm màng não, chảy máu khoang dưới nhện.

Triệu chứng lâm sàng: Trẻ chậm phát triển trí tuệ, đầu to nhanh, da đầu căng và bóng, thóp rộng và chậm liền, dấu hiệu mắt trời lặn.

Người lớn chủ yếu não úng thủy sau viêm màng não, chảy máu não thất, chảy máu khoang dưới nhện và gặp sau chấn thương sọ não.

Hình 3. Não úng thủy

5.4. Khối choán chỗ

Mức độ tiến triển của tăng ALNS tùy thuộc vào kích thước của khối u, phù não xung quanh, tiến triển nhanh hay chậm của u, và u có làm cản trở hay tắc hệ thống nước não tủy không.

Các dấu hiệu kèm theo hội chứng tăng ALNS rất phức tạp nhưng có thể dựa vào các dấu hiệu này để xác định vị trí của khối u.

5.4.1. U hố sau

Trẻ em: Hay gặp là u thùy nhộng biểu hiện rối loạn thăng bằng, không thể đi nhanh được, hay ngã, rồi tìm hai bên. Hội chứng tăng ALNS nhanh chóng do u chèn ép não thất IV gây giãn não thất. U tiểu não ít gặp hơn, biểu hiện lâm sàng ít rầm rộ hơn, thường dấu hiệu tiểu não một bên. Ngoài ra còn các Gliome của thân não, hội chứng tăng ALNS diễn biến nhanh và có cơn co cứng do tăng trương lực cơ.

Người lớn: Chủ yếu là các khối u vùng góc cầu tiểu não, hay gặp nhất là u dây thần kinh VIII. Biểu hiện nặng tai, rối loạn thăng bằng hoặc đi lại loạng choạng. Nhiều khi làm tổn thương dây thần kinh VII, dây V và IX, X. Biểu hiện liệt mặt, tê bì mặt, nghẹn và sặc.

Hình 4. U hố sau

5.4.2. Khối u trên lều tiểu não

Khối u bán cầu đại não rất hay gặp các dấu hiệu lâm sàng chủ yếu là hội chứng tăng ALNS, động kinh và thiếu hụt về vận động.

Các khối u vùng tuyến yên, vùng giao thoa thị giác thì dấu hiệu chính là giảm thị lực thị trường và các rối loạn nội tiết. Hội chứng tăng ALNS kín đáo hơn trừ khi chèn ép não thất III gây giãn não thất.

Các khối u vùng đỉnh trán thường kèm theo các rối loạn ý thức, chủ yếu là trầm cảm.

Các khối u vùng đỉnh thường có cơn động kinh và yếu nửa người bên đối diện.

Khối u vùng chẩm: động kinh cục bộ, bán manh.

Khối u vùng thái dương: có cơn động kinh thái dương và rối loạn về ngôn ngữ nếu u ở bán cầu trội; yếu nửa người kiểu thái dương rõ là tay yếu hơn chân.

Khối u vùng nhân xám: hội chứng tăng ALNS kèm rối loạn ý thức và liệt một nửa người.

Khối u vùng não thất III biểu hiện bằng rối loạn giấc ngủ, cơn tăng trương lực cơ và sốt.

Nếu các khối u tiến triển nhanh, hoại tử chảy máu kèm theo thì hội chứng tăng ALNS rầm rộ, còn ngược lại các khối u tiến triển chậm như u màng não, u tế bào hình sao giai đoạn thấp, ít có phù não thì hội chứng tăng ALNS kín đáo hơn vì vậy khi phát hiện được thì u khá to.

Hình 5. U bán cầu đại não

Hình 6. U trên lều tiểu não

6. TIẾN TRIỂN CỦA TĂNG ÁP LỰC NỘI SỌ

Khi có sự mất bù, không được điều trị sẽ dẫn tới:

  • Rối loạn tri giác nặng dần, dẫn tới hôn mê
  • Rối loạn thần kinh thực vật như: mạch chậm dần, huyết áp tăng dần, sốt cao và rối loạn nhịp thở.
  • Các dấu hiệu tụt kẹt vùng thái dương như: rối loạn tri giác nặng dần, giãn đồng tử cùng bên với tổn thương sau đó đến bên đối diện.
  • Dấu hiệu tụt kẹt tiểu não, rối loạn về tri giác, cơn tăng trương lực cơ đặc biệt là thở chậm và có cơn ngừng thở dẫn đến tử vong.

Hình 7. Các loại tụt kẹt

7. ĐIỀU TRỊ

7.1. Mục đích

Giảm ALNS dưới 20 mmHg.

Giảm áp lực tưới máu não trên 70 mmHg.

Giải quyết nguyên nhân chính dẫn đến tăng ALNS.

7.2. Điều trị nội khoa

Mục đích là làm giảm thể tích máu não, và giảm thể tích nước trong não đồng thời chống thiếu máu não bằng cách duy trì áp lực tưới máu não.

Tư thế bệnh nhân: Đầu cao khoảng 20-30° và thẳng trục, với tư thế này tạo điều kiện cho máu tĩnh mạch và dịch não tủy trở về dễ dàng nhất. Đầu cao khắc phục những bất lợi của áp lực đường thở cao khi tăng thông khí. Tuy nhiên nếu đầu cao trên 30° sẽ giảm huyết áp gây giảm áp lực tưới máu não dẫn đến thiếu máu não thứ phát.

Tăng thông khí: Hút sạch đàm giải, nếu bệnh nhân khó thở thì cho thở oxy. Tăng thông khí làm co mạch não, giảm thể tích máu não và giảm ALNS. Duy trì PCO2 từ 30-35 mmHg.

Đặt đường truyền tĩnh mạch, cho huyết thanh mặn 9‰ từ 1500-2000 ml/ngày, tránh dùng dung dịch nhược trương sẽ gây phù não.

Đặt ống thông bàng quang theo dõi lượng nước tiểu. Giảm thể tích nước trong não bằng cách:

Manitol liều từ 0,25g – 1 g/kg nhắc lại ba lần một ngày, nó có ba tác dụng chủ yếu trên não là: giảm nước ở chất trắng nhờ cơ chế thẩm thấu, tăng lưu lượng máu não và lưu lượng tim do giảm độ nhớt của máu và tác dụng co mạch não. Ba tác dụng này làm giảm ALNS. Tuy nhiên chỉ có tác dụng ở vùng não lành nơi có hàng rào máu não không bị tổn thương.

Các thuốc lợi niệu như Furosemid làm tăng áp lực thẩm thấu huyết tương có tác dụng lợi niệu nên làm giảm lượng nước trong não. Thường dùng 40 mg/ngày.

Các loại corticoid: Synacthene có tác dụng rất tốt chống phù não không do chấn thương. Có hai loại Synacthene tác dụng nhanh loại 0,25 mg và tác dụng chậm 1 mg, nên dùng phối hợp cả hai. Với liều 0,25 mg nhanh và 1 mg/ngày loại tác dụng chậm.

Ngoài ra có thể dùng Solumedrol 2-4 mg/kg/24h. Chú ý bù kali khi dùng lợi tiểu và corticoid.

7.3. Điều trị ngoại khoa

Cần phải chọn thời điểm thích hợp cho việc phẫu thuật tùy theo nguyên nhân mà có các cách điều trị khác nhau.

Cập nhật thông tin mới nhất về kiến thức y học và test y học tại facebook TEST Y HỌC

Tham gia nhóm zalo: Tài Liệu Y Học Tổng Hợp

Ôn thi nội trú, sau đại học TẠI ĐÂY

Để lại một bình luận

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *

error: Content is protected !!
All in one