Khám Bệnh Nhân Chấn Thương Sọ Não

Bài 16

KHÁM BỆNH NHÂN CHẤN THƯƠNG SỌ NÃO

1. MỞ ĐẦU

Chấn thương sọ não là tổn thương da đầu, xương sọ và/hoặc nhu mô não do chấn thương gây ra.

Thương tổn sọ não chia làm hai loại là chấn thương sọ não (CTSN) và vết thương sọ não (VTSN).

Điều quan trọng trong CTSN là chẩn đoán và xử trí kịp thời khối máu tụ chèn ép não, là một cấp cứu ngoại khoa số một đòi hỏi người thầy thuốc thực hành phải biết chẩn đoán và xử lý kịp thời thì mới mong cứu sống được người bệnh và giảm nhẹ những di chứng. Máu tụ trong sọ được chia làm ba loại: máu tụ ngoài màng cứng (NMC), máu tụ dưới màng cứng (DMC) và máu tụ trong não (TN).

Trong VTSN thì nguy cơ chủ yếu là nhiễm khuẩn, đặc biệt là viêm màng não và áp xe não vì vậy cần phải chẩn đoán và xử lý đúng, kịp thời.

2. CÁC TỔN THƯƠNG GIẢI PHẪU TRONG CHẤN THƯƠNG SỌ NÃO

2.1. Tổn thương tiên phát

  • Da đầu: Chúng ta thường phát hiện vết bầm tím, tụ máu dưới da hoặc vết loét tại da đầu. Nguy cơ chủ yếu của bệnh nhân tại vùng này là chảy máu vì da đầu rất giàu mạch máu. Chỉ khâu vết thương da đầu của bệnh nhân trong trường hợp khẩn cấp do mất máu quá nhiều gây tình trạng sốc trước khi chuyển đến trung tâm chuyên khoa sau. Vấn đề thứ hai là nguy cơ nhiễm trùng, đặc biệt là khi vết thương da đầu có kèm theo tổn thương xương và màng cứng bên dưới (vết thương sọ não).
  • Tại xương: Vỡ xương toác khớp, lún, vỡ nền sọ gây rò dịch não tủy.
  • Tổn thương các thần kinh sọ.

Hình 1. “Cơ chế dội – Contrecoup”. Lực tác động tại vùng trán làm não theo chuyển động ra sau tới vị trí chẩm do có xương sọ cản lại làm lực tác động dội lại tại vùng chẩm.

  • Tại nhu mô não: Các tổn thương có thể xuất hiện dưới nhiều hình thức. Tổn thương có thể là một tổn thương nông nằm ở bề mặt kèm theo tổn thương các tế bào và mạch máu vỏ não. Đối với phim chụp cắt lớp vi tính trong vòng 48 giờ có thể không phát hiện được tổn thương. Tổn thương dập não cũng hay gặp và thường xuất hiện ở vỏ não và vùng chất trắng. Tổn thương sợi trục lan tỏa khó phát hiện trên phim cắt lớp vi tính và liên quan đến rối loạn chức năng thần kinh nặng.

2.2. Tổn thương thứ phát

  • Máu tụ ngoài màng cứng: Nằm giữa xương sọ và màng cứng, nguồn chảy máu thường từ xương vỡ, động mạch màng não giữa, xoang tĩnh mạch.
  • Máu tụ dưới màng cứng: Máu tụ nằm giữa màng cứng và vỏ não.
  • Máu tụ trong não: Xuất phát từ các ổ não dập.
  • Chảy máu não thất, chảy máu khoang dưới nhện.
  • Phù não: Khu trú hoặc lan tỏa.

3. CÁCH KHÁM MỘT BỆNH NHÂN CHẤN THƯƠNG SỌ NÃO

Khám toàn thân:

Tuân thủ nguyên tắc ABCDE: Bao giờ cũng bắt đầu khám các dấu hiệu sinh tồn. Bắt đầu khám hô hấp là khám đường thở (A: Airway) xem có dị vật đường thở không hay có tắc nghẽn đường thở không; Khám nhịp thở (B: Breathing). Tiếp đến là khám tuần hoàn (C: Circulation): mạch, huyết áp; Phát hiện các thiếu hụt chức năng (D: Disability): khám về ý thức, vận động chủ động, giảm đường huyết. Phát hiện các tổn thương khác (E: Exposure): như tổn thương da, ngực, bụng…

3.1. Hỏi bệnh

Hỏi bệnh nhân, người nhà hoặc người đi cùng xem diễn biến tri giác của bệnh nhân từ lúc tai nạn đến khi vào viện ra sao.

– Nếu bệnh nhân tỉnh táo: Hỏi bệnh nhân nguyên nhân, thời gian và hoàn cảnh xảy ra tai nạn.

  • Đau di động hay cố định: Đau cố định thì thường tổn thương tại nơi chấn thương, đau di động thì có thể tổn thương nơi tiếp xúc hoặc bên đối diện, hoặc tổn thương cả hai.
  • Liên quan tai nạn với bữa ăn, uống rượu v.v…
  • Nếu bệnh nhân quên sự việc xảy ra là chấn động não: Sau chấn thương bệnh nhân mất tri giác một lúc sau đó tỉnh lại.

– Nếu bệnh nhân mê: Mà trước đó vẫn tỉnh tức là có khoảng tỉnh. Khai thác diễn biến tri giác từ khi tai nạn cho đến khi khám bệnh để biết có khoảng tỉnh hay không? Khoảng tỉnh: Là khoảng thời gian bệnh nhân tỉnh từ lúc tai nạn đến lúc mê đi. Có khoảng tỉnh tức là có máu tụ trong sọ cần phải mổ ngay, khoảng tỉnh càng dài tiên lượng càng tốt và ngược lại.

– Tiền sử bệnh tật của bệnh nhân:

  • Bệnh tim mạch, hô hấp, tai biến mạch máu não, nhồi máu cơ tim…
  • Bệnh động kinh, co giật.
  • Bệnh nghiện rượu, tiêm chích ma túy, HIV-AIDS.

3.2. Khám thương tổn ở đầu

  • Khối máu tụ da đầu, xây xát da đầu.
  • Lún xương sọ.
  • Vết rách da đầu phải xem có tổ chức não lồi ra, có dịch não tủy chảy ra không, hoặc thấy mảnh xương sọ lún hoặc dị vật.
  • Mô tả nấm não nếu nạn nhân đến muộn: Não lồi ra ngoài hình cây nấm, mùi thối, có thể có dịch đục hay mủ chảy ra.
  • Vết thương do hỏa khí: Lỗ vào nhỏ, lỗ ra rộng, có trường hợp là vết thương chột (bom bi).

3.3. Dấu hiệu vỡ nền sọ

  • Chảy máu hay dịch não tủy qua mũi, tụ máu hố mắt kiểu đeo kính râm là do vỡ nền sọ tầng trước.
  • Chảy máu tai, nước não tủy qua tai, tụ máu xương chũm là do vỡ nền sọ tầng giữa.
  • Tổn thương các dây thần kinh sọ: dây I, II, V, VII, VIII…

Hình 2A. Dấu hiệu đeo kính râm

Hình 2B. Dấu hiệu Battle Signs

Hình 2C. Các triệu chứng chảy dịch não tủy ở mũi và tai

Hình 3. Các đường rò dịch não tủy nền sọ trước và giữa

3.4. Khám thần kinh

3.4.1. Khám tri giác

Đánh giá tình trạng tri giác theo thang điểm Glasgow Coma Scale (GCS) là đơn giản và dễ áp dụng. Thang điểm này do Tesdale. G và Jannett. B đưa ra năm 1974 và được ứng dụng rộng rãi trên thế giới.

Dấu hiệu Đánh giá Điểm
Mắt (M) Tự nhiên 4
Gọi mở 3
Cấu mở 2
Không mở 1
Vận động (V) Bảo làm đúng 6
Cấu gạt đúng 5
Quờ quạng 4
Gấp cứng chi trên 3
Duỗi cứng tứ chi 2
Không cựa 1
Trả lời (L) Đúng, nhanh 5
Chậm, lẫn 4
Không chính xác 3
Kêu rên 2
Không 1

Như vậy tối đa 15 điểm, tối thiểu là 3 điểm. Khi kèm hai điểm là có giá trị chẩn đoán.

– Nếu bệnh nhân tỉnh (14-15 điểm) chủ yếu là theo dõi tri giác để phát hiện tri giác xấu đi ngoài ra cần khám:

  • Rối loạn về vận động.
  • Dấu hiệu Babinsky.
  • Dấu hiệu màng não.
  • Các dây thần kinh sọ chủ yếu là dây I, II, III, VII, VIII …

– Nếu bệnh nhân mê cần khám:

  • Mức độ rối loạn tri giác (theo thang điểm Glasgow).
  • Các dấu hiệu thần kinh khu trú.
  • Các dấu hiệu thần kinh thực vật.

3.4.2. Khám các dấu hiệu thần kinh khu trú

Hình 4. Giãn đồng tử một bên

Hình 5. Chảy máu tụ ngoài màng cứng gây dấu hiệu thần kinh khu trú: giãn đồng tử cùng bên, liệt nửa người bên đối diện

– Giãn đồng tử: Sự co và giãn đồng tử do dây thần kinh III chi phối. Khi:

  • Giãn đồng tử một bên, kèm theo mất phản xạ ánh sáng.
  • Giãn đồng tử xuất hiện sau khi chấn thương, từ từ và tăng dần mới có ý nghĩa để chẩn đoán máu tụ còn giãn đồng tử xuất hiện ngay sau chấn thương do tổn thương dây III ở khe bướm không có ý nghĩa chẩn đoán máu tụ.
  • Giãn đồng tử thường cùng bên với khối máu tụ.
  • Giãn đồng tử sớm khi có khối máu tụ ở thái dương còn các vùng trán, đỉnh, chẩm, hố sau xuất hiện muộn.
  • Tiến triển: Lúc đầu giãn một bên nếu khối máu tụ to dần thì giãn cả hai bên, lúc này tiên lượng xấu.

– Liệt nửa người. Thường liệt kiểu vỏ não (không hoàn toàn, không đồng đều và không thuần nhất).

Có hai hoàn cảnh xuất hiện:

  • Liệt xuất hiện ngay sau chấn thương thường do tổn thương của vùng vận động hoặc bó tháp.
  • Liệt xuất hiện từ từ và tăng dần sau chấn thương thì mới có giá trị để chẩn đoán máu tụ chèn ép.
  • Các khối máu tụ ở gần vùng vận động thì liệt xuất hiện sớm còn ở xa thì xuất hiện muộn.
  • Do bó tháp bắt chéo nên liệt nửa người ở bên đối diện với tổn thương.

– Các dấu hiệu khác: Liệt VII, mất ngửi (II), lác, mất vận nhãn (III, IV, VI), dấu hiệu Babinski (+).

Hình 6. Dấu hiệu Babinski (+)

3.4.3. Dấu hiệu thần kinh thực vật

Khi có khối máu tụ to dần chèn ép não thì:

  • Mạch chậm dần.
  • Huyết áp tăng dần.
  • Nhiệt độ tăng dần.
  • Nhịp thở tăng dần.

Tóm lại: Giá trị ý nghĩa của ba dấu hiệu này là:

  • Tri giác xấu đi, đặc biệt có khoảng tỉnh là có máu tụ cần mổ.
  • Dấu hiệu thần kinh khu trú cho biết tổn thương ở bên não.
  • Dấu hiệu thần kinh thực vật chủ yếu để tiên lượng.

4. KHÁM TOÀN THÂN

Tránh bỏ sót, nhất là bệnh nhân hôn mê.

Hình 7. Bất động cột sống cổ

– Cột sống, nhất là cột sống cổ: Nếu bệnh nhân tỉnh thì dễ dàng phát hiện tổn thương cột sống cổ vì biểu hiện đau vùng gáy, có khi liệt hai chi dưới hoặc tứ chi. Nếu bệnh nhân mê thì xem như có tổn thương đốt sống cổ phối hợp, cần bất động cổ ngay sau chấn thương. Chỉ khi nào chụp X quang cột sống cổ không thấy tổn thương thì mới loại bỏ được chấn thương cột sống cổ.

– Ngực: Gãy xương sườn, tràn máu, khí màng phổi sẽ có biểu hiện suy hô hấp. Thiếu oxy do suy hô hấp sẽ làm cho phù não nặng thêm.

– Bụng: Phát hiện và tăng rỗng, đục. Trong chấn thương sọ não không có tụt huyết áp. Nếu có dấu hiệu này thì phải nghĩ ngay đến chảy máu trong ổ bụng hoặc trong lồng ngực.

– Xương: Chủ yếu là xương chậu và các xương lớn.

5. CÁC PHƯƠNG PHÁP KHÁM CẬN LÂM SÀNG

5.1. Chụp sọ không chuẩn bị

Cần chụp ba phim thẳng, nghiêng phải hay trái, tư thế Worms – Breton.

  • Mục đích: Xem đường vỡ xương, lún xương, dị vật, đặc biệt chú ý đường vỡ xương qua thái dương để gây tổn thương động mạch màng não giữa gây máu tụ ngoài màng cứng.

Hình 8. Đường và xương được phát hiện bằng phim sọ không chuẩn bị

5.2. Chụp động mạch não (AG)

Hiện nay ít làm.

Dựa vào sự đẩy của động mạch não để chẩn đoán khối máu tụ.

5.3. Chụp cắt lớp vi tính (CT. Scanner)

Do Ambrose và Hounsfield tìm ra, ứng dụng từ năm 1973. Đây là phương pháp tốt nhất để chẩn đoán các tổn thương do chấn thương sọ não gây nên. Trên cắt lớp vi tính sọ não có thể thấy:

– Máu tụ ngoài màng cứng: Vùng tăng tỷ trọng, sát xương sọ hình thấu kính hai mặt lồi kèm theo các dấu hiệu chèn ép não như đẩy lệch đường giữa và não thất sang bên đối diện. Não thất cùng bên xẹp và đối bên giãn ra.

Hình 9. Vỡ lún xương sọ

Hình 10. Máu tụ ngoài màng cứng

Máu tụ dưới màng cứng: Vùng tăng tỷ trọng, sát xương sọ, hình thấu kính một mặt lồi, một mặt lõm có thể thấy ở não dập, các dấu hiệu choán chỗ, phù não. Khi máu tụ mạn tính thường giảm tỷ trọng.

Hình 11. Máu tụ dưới màng cứng

Hình 12. Máu tụ dưới màng cứng và phù não

– Máu tụ trong não: Là một vùng tăng và giảm tỷ trọng hỗn hợp, hình đa giác, nằm trong tổ chức não, có phù não xung quanh và dấu hiệu chèn ép đường giữa và não thất.

Hình 13. Máu tụ trong não và chảy máu não thất

Hình 14. Dập não, máu tụ trong não

– Ngoài ra thấy hình ảnh: Phù não, chảy máu dưới màng nhện, chảy máu não thất, và xương sọ, lún sọ, dị vật….nếu có.

– Trên hình ảnh cắt lớp vi tính còn để tiên lượng.

5.4. Chụp cộng hưởng từ (MRI)

Chỉ dùng để chẩn đoán máu tụ mạn tính, hoặc tổn thương sợi trục lan tỏa, cũng có trường hợp chấn thương khác không nên chụp cộng hưởng từ vì khó chẩn đoán loại tổn thương.

Hình 15. Máu tụ dưới màng cứng mạn tính

KẾT LUẬN

Đứng trước một bệnh nhân chấn thương sọ não, trong hoàn cảnh nước ta, việc khám lâm sàng và theo dõi lâm sàng đóng vai trò quan trọng. Đặc biệt là theo dõi tri giác, phải khám đi khám lại nhiều lần để so sánh, đánh giá. Kết hợp với các biện pháp cận lâm sàng sẽ cho phép đưa ra một thái độ xử trí đúng đắn.

Cập nhật thông tin mới nhất về kiến thức y học và test y học tại facebook TEST Y HỌC

Tham gia nhóm zalo: Tài Liệu Y Học Tổng Hợp

Ôn thi nội trú, sau đại học TẠI ĐÂY

Để lại một bình luận

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *

error: Content is protected !!
All in one