Bài 15
TRIỆU CHỨNG BỆNH TĨNH MẠCH CHI DƯỚI MẠN TÍNH
1. ĐẠI CƯƠNG
Các tĩnh mạch chi dưới có cấu trúc giải phẫu và hoạt động sinh lý theo hai hệ thống:
- Hệ thống tĩnh mạch sâu: Bản chất là các tĩnh mạch chính đi tuy hành các động mạch nuôi chi (cùng tên với động mạch tương ứng), có kích thước lớn và vai trò quan trọng để hồi lưu 70% máu chi dưới.
- Hệ tĩnh mạch nông: Chủ yếu là các tĩnh mạch hiển lớn và hiển bé, nằm ngay dưới da ở mặt trong – sau chi dưới, hồi lưu khoảng 30% máu chi dưới, đổ về hệ tĩnh mạch sâu ở vùng bẹn (quai tĩnh mạch hiển).
Giữa hai hệ thống có các nhánh nối thông, gọi là các tĩnh mạch xuyên. Trong các tĩnh mạch có nhiều van một chiều, đảm bảo máu chỉ có thể di chuyển từ ngoại vi về trung tâm. Van một chiều, sức ép của cơ khi vận động (bơm cơ) và áp lực phía trung tâm thấp hơn ngoại vi – là các yếu tố quan trọng vận chuyển máu từ chi dưới về tim.
Khi có bất thường về cấu trúc hay chức năng của hệ tĩnh mạch sẽ gây ra các bệnh tĩnh mạch chi dưới mạn tính. Theo đó, có hai nhóm bệnh chính như sau:
- Suy tĩnh mạch mạn tính (STMMT): Tình trạng suy giảm chức năng hệ tĩnh mạch chi dưới do suy các van tĩnh mạch thuộc hệ tĩnh mạch nông và/hoặc hệ tĩnh mạch sâu, có thể kèm theo huyết khối tĩnh mạch hoặc không. Bệnh này xảy ra ở khoảng 10 – 35% người trưởng thành. Bệnh thường tiến triển chậm, không nặng, ít nguy hiểm nhưng trở ngại nhiều cho sinh hoạt và công việc hằng ngày, điều trị lâu dài và khi có biến chứng có thể gây nguy hiểm chết người (nhồi máu phổi).
- Giãn tĩnh mạch (varice, varicose): Là biến đổi bất thường về giải phẫu, đặc trưng bởi sự giãn bệnh lý của một hoặc nhiều tĩnh mạch nông.
2. NGUYÊN NHÂN VÀ CÁC YẾU TỐ NGUY CƠ CỦA STMMT CHI DƯỚI
2.1. Nguyên nhân
– Suy tĩnh mạch tiên phát:
- Giãn tĩnh mạch vô căn: Do những bất thường về mặt di truyền và/hoặc huyết động của hệ tĩnh mạch nông gây ra.
- Suy tĩnh mạch sâu tiên phát: Do bất thường về giải phẫu bẩm sinh của van tĩnh mạch (ba lá tự do của van quá dài, gây ra sa van), hoặc do giãn vòng van.
– Suy tĩnh mạch thứ phát:
- Huyết khối tĩnh mạch thoái triển gây bệnh lý tĩnh mạch hậu huyết khối, làm tăng áp lực tĩnh mạch ngoại vi, giãn và suy van tĩnh mạch.
- Do dị sản tĩnh mạch: Thiểu hụt hoặc thiểu sản van tĩnh mạch (sâu hoặc nông) bẩm sinh, dị sản tĩnh mạch có kèm theo hoặc không rõ động – tĩnh mạch.
- Tĩnh mạch bị chèn ép do khối u, do động mạch bên cạnh (hội chứng Cockett).
- Tĩnh mạch bị chèn ép về mặt huyết động: có thai, chơi thể thao.
2.2. Yếu tố nguy cơ
- Tuổi cao (trên 50).
- Béo phì.
- Thói quen đứng hay ngồi lâu gây ứ trệ máu và tăng áp lực tĩnh mạch chi dưới
- Môi trường làm việc nóng và ẩm.
- Lười thể dục, hút thuốc lá.
- Các yếu tố khác: nữ giới, sinh đẻ nhiều, táo bón kinh niên, di truyền, nội tiết, sử dụng thuốc ngừa thai.
3. TRIỆU CHỨNG LÂM SÀNG STMMT CHI DƯỚI
3.1. Dấu hiệu cơ năng
Giai đoạn sớm thường không có triệu chứng, rồi dần dần bệnh nhân cảm thấy:
- Cảm giác bó chặt ở bắp chân, nặng chân, mỏi chân, mất ngủ. Có khi thấy tê bì, kiến bò vùng bàn chân.
- Chuột rút ở bắp chân, thường xảy ra về đêm.
- Sưng phù xung quanh hai mắt cá, thấy rõ vào buổi tối.
- Các triệu chứng thường nặng lên vào chiều tối, hoặc sau khi đứng lâu, sau một ngày làm việc và giảm bớt vào buổi sáng sau khi ngủ dậy, hoặc sau khi nghỉ ngơi, kê chân cao.
3.2. Dấu hiệu thực thể
– Giãn mao mạch và giãn các tĩnh mạch nông ở chân.
Có ba dạng giãn tĩnh mạch nông: giãn thân tĩnh mạch, giãn tĩnh mạch nhỏ dạng mạng nhện, giãn tĩnh mạch nhỏ dạng lưới
– Viêm tĩnh mạch – huyết khối: Là tình trạng viêm, phù nề của các tĩnh mạch nông hoặc sâu gây ra bởi cục máu đông. Gặp ở người bệnh bị các bệnh dễ đưa đến huyết khối (tăng đông, suy giảm protein S, protein C…), bệnh nặng, sau phẫu thuật lớn, ngồi lâu (nghề nghiệp, đi máy bay đường dài)…
Khi bị huyết khối tĩnh mạch nông: Tĩnh mạch nổi hẳn lên, sờ nóng và cứng dọc theo tĩnh mạch, rất đau, có thể kèm đỏ da.
Khi bị huyết khối tĩnh mạch sâu: Gây tắc và ứ trệ, chân nóng, đau, sưng đỏ, có thể bị chảy máu, ngứa, đau nhức nhối, nhiễm trùng thứ phát. Huyết khối tĩnh mạch sâu đôi khi có thể bong ra và đi lên phổi, gây thuyên tắc động mạch phổi với tỷ lệ tử vong rất cao.
Huyết khối tĩnh mạch nông hiếm khi gây biến chứng, không gây nguy hiểm đến tính mạng, tuy vậy cần thăm khám cẩn thận để loại trừ huyết khối tĩnh mạch sâu phối hợp.
– Loạn dưỡng da chân: Da phù nề, dày lên, có thể dẫn đến tróc vảy, chảy nước và chàm da, thay đổi màu sắc, sạm da và xơ cứng bì.
– Loét cẳng chân ở đoạn thấp, là biến chứng ở giai đoạn muộn nhất, gây đau đớn và điều trị rất khó khăn. Ban đầu là loét nông, để lâu loét sẽ ăn sâu dần và rộng ra, dễ bội nhiễm, có thể tái đi tái lại nhiều lần.
4. CÁC THĂM DÒ CHẨN ĐOÁN HÌNH ẢNH STMMT CHI DƯỚI
– Siêu âm Doppler hệ tĩnh mạch chi dưới: rất quan trọng và phổ biến nhờ dễ thực hiện. Cho rất nhiều thông tin giá trị liên quan đến bệnh STMMT chi dưới, như:
- Kích thước, mức độ giãn và dòng chảy (xuôi, ngược) trong các tĩnh mạch.
- Hở, suy van tĩnh mạch.
- Huyết khối và mức độ lan tỏa của huyết khối trong tĩnh mạch.
– Chụp cộng hưởng từ chi dưới: rất có giá trị trong chẩn đoán các bệnh tĩnh mạch chi dưới bẩm sinh khi có bất thường về giải phẫu.
– Chụp hệ tĩnh mạch chi dưới: chụp chọn lọc tĩnh mạch bằng tiêm thuốc cản quang, hay chụp CT lớp đa dãy có tiêm thuốc cản quang tĩnh mạch. Chỉ định rất hạn chế cho một số tình huống khó, như suy tĩnh mạch chi dưới do chèn ép.
5. PHÂN GIAI ĐOẠN STMMT CHI DƯỚI THEO CEAP (1995)
Trong đó:
C: Lâm sàng (Clinique).
E: Nguyên nhân: bẩm sinh, tiên phát hay thứ phát (Etiologie).
A: Vị trí giải phẫu: 18 khả năng (Anatomique).
P: Bệnh sinh: trào ngược, tắc nghẽn, trào ngược + tắc nghẽn (Pathogenie).
– Về lâm sàng (C) chia thành 6 giai đoạn (tham khảo Hình 1):
| C0 | Không có biểu hiện bệnh lý tĩnh mạch có thể quan sát hoặc sờ thấy |
| C1 | Giãn mao tĩnh mạch mạng nhện hoặc dạng lưới đường kính < 3 mm |
| C2 | Giãn tĩnh mạch đường kính > 3 mm |
| C3 | Phù chi dưới, chưa có biến đổi trên da |
| C4
C4a C4 |
Biến đổi trên da do bệnh lý tĩnh mạch
Rối loạn sắc tố và/hoặc chàm tĩnh mạch Xơ mỡ da và/hoặc teo trắng kiểu Milian |
| C5 | Loét da liền sẹo |
| C6 | Loét đang tiến triển |
– Phân loại theo nguyên nhân (E):
- EC – Bẩm sinh
- Ep – Tiên phát
- ES – Thứ phát (sau huyết khối tĩnh mạch)
- EN – Không xác định được nguyên nhân tĩnh mạch.

Hình 1. Minh họa phân loại theo lâm sàng [1]
– Phân loại theo giải phẫu (A):
- AS – Tĩnh mạch nông
- AD – Tĩnh mạch sâu
- Ap – Tĩnh mạch xuyên
- AN – Vị trí tĩnh mạch không xác định
– Phân loại theo bệnh sinh (P):
- PR – Trào ngược
- PO – Tắc nghẽn
- PR,O – Trào ngược và tắc nghẽn
- PN – Không xác định được bệnh sinh
Cập nhật thông tin mới nhất về kiến thức y học và test y học tại facebook TEST Y HỌC
Tham gia nhóm zalo: Tài Liệu Y Học Tổng Hợp
Ôn thi nội trú, sau đại học TẠI ĐÂY
