Triệu Chứng Chấn Thương, Vết Thương Động Mạch Chi

Bài 14

TRIỆU CHỨNG CHẤN THƯƠNG, VẾT THƯƠNG ĐỘNG MẠCH CHI

1. ĐẠI CƯƠNG

– Bệnh học mạch máu ngoại vi là một lĩnh vực chuyên khoa rất rộng, bao gồm nhiều dạng bệnh lý khác nhau, như: bệnh của hệ động mạch, hệ tĩnh mạch, hệ bạch mạch, bệnh bẩm sinh, bệnh mắc phải, bệnh của tuần hoàn ngọn chi…; chính vì vậy, triệu chứng học của chúng cũng rất đa dạng và phức tạp.

– Về mặt lâm sàng, có thể chia bệnh mạch máu ngoại vi thành hai nhóm chính:

  • Nhóm các bệnh mạch máu: Chủ yếu bao gồm các bệnh lý của bản thân mạch máu, rất phức tạp, mang tính chuyên khoa sâu, và không có hoặc ít tính chất cấp cứu. Ví dụ như bệnh phồng động mạch, hẹp động mạch do xơ vữa, suy – giãn tĩnh mạch…
  • Nhóm các thương tổn mạch máu cấp tính: Hay xảy ra trên các mạch máu bình thường, không quá phức tạp, có tính chất rất cấp cứu và đa khoa. Trong đó chấn thương (CT), vết thương (VT) động mạch chi là những thương tổn thường gặp nhất.

– Khái niệm động mạch chi bao gồm động mạch trực chính nuôi chi, mà khi bị cắt đứt có thể dẫn đến mất máu ồ ạt hoặc hoại tử chi do thiếu máu. Ở chi trên gồm: động mạch nách, cánh tay, quay và trụ. Ở chi dưới gồm: động mạch chậu ngoài, đùi chung, đùi nông, đùi sâu, khoeo, chày trước và chày sau.

– Nguyên nhân gây CT, VT động mạch chi là do ngoại lực tác động vào chi thể. Do tuần hoàn động mạch cấp máu cho ngoại vi bị cắt đứt đột ngột, nên cả hai thương tổn trên đều có đặc điểm lâm sàng chung rất quan trọng là “Hội chứng thiếu máu cấp tính phía ngoại vi”.

– Chẩn đoán các thương tổn này chủ yếu dựa vào khám lâm sàng. Chúng là các cấp cứu ưu tiên số 1 trong ngoại khoa, cần phải được điều trị thật sớm, tốt nhất trong vòng 6 giờ sau khi bị thương. Nếu để muộn sẽ có thể gây ra các hậu quả và di chứng nặng nề như cắt cụt chi, suy thận, thậm chí tử vong.

2. GIẢI PHẪU BỆNH

2.1. Trong vết thương động mạch

– Nguyên nhân: Thường do dao, vật nhọn đâm, các mảnh dị vật, phoi bào bắn vào, hay hỏa khí.

– Thương tổn động mạch: Vết thương bên hay vết thương đứt rời mạch (Hình 1).

Hình 1. Các loại hình vết thương động mạch

(1) Vết thương đứt rời – (2) Vết thương bên lớn

(3) Vết thương bên nhỏ – (4) Vết thương giữa động mạch và tĩnh mạch

Mũi tên đỏ – dòng máu chảy khi động mạch bị thương

  • Vết thương bên: Thường gây chảy máu rất nhiều, khó cầm máu bằng băng ép thông thường nếu bị thương ở đoạn mạch nằm nông dưới da (động mạch cánh tay, động mạch quay – trụ, động mạch đùi chung). Nếu vết thương nhỏ thường không gây thiếu máu cấp tính chi, nhưng về sau tiến triển thành bệnh giả phồng động mạch, hoặc thông động – tĩnh mạch.
  • Vết thương đứt rời động mạch: Do đầu động mạch đứt thường co tụt vào tổ chức phần mềm, nên dễ cầm máu bằng băng ép hơn. Chắc chắn gây thiếu máu cấp tính chi.

– Thương tổn phần mềm và tuần hoàn phụ (các vòng nối): Tùy thuộc tác nhân và cơ chế gây vết thương, nếu có vết thương phần mềm rộng thì sẽ ảnh hưởng nhiều đến hệ tuần hoàn phụ.

2.2. Trong chấn thương động mạch

– Nguyên nhân: Do cơ chế và đập trực tiếp vào vùng động mạch (ít gặp) hay cơ chế gián tiếp do gãy xương – trật khớp giằng kéo động mạch gây chấn thương, hoặc dị vật chọc vào mạch (hay gặp). Thường gặp trong tai nạn giao thông, lao động.

– Thương tổn động mạch: chủ yếu gặp các thể sau (Hình 2):

  • Dập nát toàn bộ cả một đoạn mạch (thường 2 – 5 cm), thậm chí gây đứt rời mạch, huyết khối lấp kín trong đoạn mạch dập nát. Thương tổn này thường gặp nhất.
  • Dập dập một phần hay toàn bộ chu vi thành mạch trên đoạn ngắn (thường < 2 cm), gây huyết khối tắc mạch tại chỗ. Nhìn bên ngoài đoạn mạch dập, chỉ thấy đổi màu tím, chắc và không đập, kích thước mạch gần như bình thường. Thực tế khá thường gặp.
  • Co thắt động mạch: Thường do xương gãy tỳ vào hoặc di lệch làm mạch bị đè ra gây co thắt. Có thể gây thiếu máu cấp – bán cấp tính. Hay gặp trong gãy trên lồi cầu xương cánh tay.
  • Bong nội mạc: Tuy hiếm gặp nhưng rất nguy hiểm vì dễ bỏ sót. Do lúc đầu mạch vẫn lưu thông bình thường, sau đó huyết khối hình thành tại thương tổn sẽ gây tắc mạch tại chỗ, hoặc trôi xuống gây tắc mạch phía hạ lưu.

Hình 2. Thương tổn giải phẫu của chấn thương động mạch

1: Thành mạch dập; 2: Huyết khối lòng mạch

– Thương tổn phần mềm và tuần hoàn phụ: Phần mềm thường bị dập – rách nhiều do sang chấn trực tiếp và các đầu xương gãy chọc vào, gây ảnh hưởng nhiều đến hệ tuần hoàn phụ.

– Các vị trí gãy xương thường gây chấn thương động mạch:

  • Chi trên: Gãy trên lồi cầu xương cánh tay, trật khớp khuỷu.
  • Chi dưới: Vỡ mâm chày, vỡ lồi cầu đùi, gãy 1/3 dưới xương đùi, gãy 1/3 trên xương chày, trật – bán trật khớp gối.

2.3. Các thương tổn phối hợp thường gặp

Ngoài gãy xương, thì mức độ dập – rách phần mềm, thương tổn phối hợp các cơ quan khác, cơ chế gây thương… là các yếu tố làm nặng thêm thương tổn mạch máu. Cần lưu ý hai thương tổn phối hợp tại chỗ – thường gặp trong vết thương động mạch, là vết thương tĩnh mạch và thần kinh tùy hành động mạch.

3. SINH LÍ BỆNH

– Do thương tổn cấp tính gây ngừng cấp máu đột ngột cho tuần hoàn ngoại vi qua đường động mạch chính, nên chi còn nhờ vào hệ thống tuần hoàn phụ. Tuy nhiên, do xảy ra đột ngột nên hệ thống tuần hoàn phụ (các vòng nối) chưa kịp phát triển để đảm đương, thay thế cho nguồn cấp máu chính. Vì vậy sẽ nhanh chóng dẫn đến thiếu máu cấp tính của tổ chức phía ngoại vi.

Hình 3. Sơ đồ diễn biến sinh lý bệnh chấn thương, vết thương động mạch chi

– Theo thời gian, sự thiếu máu tổ chức nặng dần lên, gây hủy hoại từng phần rồi toàn bộ chi, dẫn đến hoại tử chi, lan dần từ phía ngọn tới gốc chi. Người ta thường chia sự thiếu máu này làm hai giai đoạn (Hình 3):

  • Giai đoạn thiếu máu có hồi phục: Tức là trong giai đoạn này, nếu kịp thời điều trị lập lại lưu thông mạch máu, thì chi sẽ được phục hồi hoàn toàn về phương diện cấp máu. Giai đoạn này thường được tính là trong vòng 6 giờ sau khi bị thương.
  • Giai đoạn thiếu máu không hồi phục: Tiến triển từ không hồi phục từng phần đến hoàn toàn, do hiện tượng hoại tử dần dần tổ chức phía ngoại vi. Khi đã sang giai đoạn này, dù chi chưa bị hoại tử toàn bộ, nhưng nếu điều trị lập lại lưu thông mạch máu, thì chi phía dưới chỉ phục hồi một phần về cấp máu cũng như chức năng. Còn khi chi đã hoại tử hoàn toàn, thì không còn chỉ định bảo tồn chi. Trên lâm sàng, ngoài dựa vào dấu hiệu lâm sàng, có thể lấy mốc sau 6 giờ là bắt đầu nguy cơ chuyển sang thiếu máu không hồi phục, mức độ nặng dần theo thời gian, và thường sau 24 giờ thì dẫn đến không hồi phục hoàn toàn.

– Trên thực tế, tiến triển của các giai đoạn thiếu máu còn chịu ảnh hưởng của một số yếu tố, ví dụ như:

  • Vị trí thương tổn động mạch: Nếu bị thương ở phía dưới một nhánh bên lớn thì thời gian thiếu máu có hồi phục có thể dài hơn, do việc cấp máu qua tuần hoàn phụ tốt hơn (động mạch cánh tay dưới chỗ chia cánh tay sau, động mạch đùi nông).
  • Mức độ thương tổn phần mềm nhiều thì thiếu máu sẽ nặng hơn do hệ thống tuần hoàn phụ cũng bị tổn thương.
  • Toàn trạng của người bệnh: Nếu có rối loạn huyết động, thì thiếu máu tiến triển nhanh hơn do giảm tưới máu qua hệ thống tuần hoàn phụ.

4. KHÁM LÂM SÀNG CHẤN THƯƠNG, VẾT THƯƠNG ĐỘNG MẠCH CHI

Triệu chứng lâm sàng quan trọng nhất là “Hội chứng thiếu máu cấp tính phía ngoại vi”, do vậy cần tôn trọng một nguyên tắc thăm khám lâm sàng là: phải luôn đối chiếu chi bệnh với chi lành, đồng thời lưu ý các triệu chứng thiếu máu thay đổi và diễn biến theo thời gian.

4.1. Triệu chứng cơ năng

– Biểu hiện của thiếu máu cấp tính chi:

  • Giai đoạn thiếu máu còn hồi phục: Tê bì, giảm cảm giác, giảm vận động phía ngọn chi sau khi bị thương. Đôi khi người bệnh còn cảm nhận được là chi bị thương lạnh hơn chi lành.
  • Giai đoạn thiếu máu nặng: Đau nhức rồi dẫn đến mất hoàn toàn vận động và cảm giác phía ngọn chi.

– Biểu hiện của loại tổn thương:

  • Trong vết thương động mạch: Sau khi bị thương, thấy chảy máu rất nhiều qua vết thương, điển hình thấy máu phun thành tia. Đau nhức tại chỗ vết thương.
  • Trong chấn thương động mạch: Rất đau, sưng nề vùng bị thương, mất vận động chi (do gãy xương, trật khớp).

– Ngoài ra, thông qua hỏi bệnh, cần tìm hiểu thêm về cơ chế, tác nhân gây thương tích, các tiền sử bệnh lý tim mạch…

4.2. Triệu chứng toàn thân

  • Nhìn chung: Thường ít thay đổi trong ngày đầu. Trong trường hợp hoại tử chi vì thiếu máu để quá muộn gây nhiễm độc, có thể thấy lơ mơ, vật vã, mạch nhanh, huyết áp tụt, da niêm mạc nhợt, đái ít…
  • Trong vết thương động mạch: Có thể thấy dấu hiệu thiếu máu nếu bị mất máu nhiều qua vết thương, như: da xanh, niêm mạc nhợt, mạch nhanh, thậm chí sốc mất máu gây tụt huyết áp, chân tay lạnh, vã mồ hôi, lơ mơ…
  • Trong chấn thương động mạch: nếu thương tổn xương, phần mềm tại chỗ quá nặng, hoặc thương tổn phối hợp phức tạp của các cơ quan khác, thì có thể thấy tình trạng sốc mất máu, sốc chấn thương, như: lơ mơ, da xanh tái, niêm mạc nhợt, mạch nhanh, huyết áp thấp, chân tay lạnh, vã mồ hôi…

4.3. Triệu chứng tại chỗ mạch thương tổn

Khám gồm các động tác nhìn và sờ.

– Trong vết thương động mạch, có hai khả năng xảy ra:

  • Thấy có một vết thương phần mềm nằm trên đường đi của mạch máu, đã ngừng chảy máu do được sơ cứu cầm máu (bằng băng ép, khâu vết thương…). Quanh vết thương thuờng thấy có một khối máu tụ, điển hình sờ thấy khối máu tụ này đập theo nhịp tim. Thực tế đa số gặp dạng này.
  • Thấy một vết thương phần mềm nằm trên đường đi mạch máu, đã khô hoặc đã được sơ cứu cầm máu, nhưng vẫn thấy chảy máu nhiều, máu đỏ qua vết thương, điển hình máu phun thành tia. Dạng này ít gặp trên lâm sàng.

– Trong chấn thương động mạch:

  • Hoặc các triệu chứng của gãy xương, trật khớp như: sưng nề, biến dạng, lệch trục, nếu là cơ chế chấn thương mạch gián tiếp do gãy xương.
  • Hoặc các dấu hiệu sưng nề, bầm tím, tụ máu của dạng dập phần mềm nặng một vùng nằm trên đường đi của mạch máu, nếu là cơ chế chấn thương mạch trực tiếp.

4.4. Triệu chứng của chi dưới cho thương tổn

Gồm các động tác thăm khám bằng nhìn và sờ. Chủ yếu là “Hội chứng thiếu máu cấp tính phía ngoại vi”.

  • Màu sắc, nhiệt độ ngọn chi: da nhợt, lạnh.
  • Bắt mạch ngoại vi thấy giảm nhiều hoặc mất, vận mạch đầu ngón giảm, búp ngón không căng.
  • Biểu hiện của rối loạn cảm giác: cảm giác nóng giảm dần rồi mất hẳn, đi từ ngọn chi dần gốc chi.
  • Biểu hiện của rối loạn vận động: vận động chủ động giảm dần rồi mất hoàn toàn, đi dần từ ngọn chi đến gốc chi.
  • Biểu hiện của thiếu máu nặng phần mềm: các bắp cơ (như bắp chân) sưng nề, đau nhức, khi sờ nắn vào đau tăng lên.

Hình 4. Thiếu máu không hồi phục hoàn toàn ở chi dưới (A) và chi trên (B) – chi tím đen, nhiều nốt phỏng nước

  • Biểu hiện của thiếu máu không hồi phục nặng: Xuất hiện các nốt phỏng nước, khớp bị cứng lại như khớp tử thi, rồi những mảng tím đen rải rác trên da, sau đó cả một vùng ngọn chi tím đen hoại tử (Hình 4). Nếu vùng hoại tử bị nhiễm trùng sẽ có mủ, chảy nước và hôi thối.

4.5. Phân bố các triệu chứng theo giai đoạn thiếu máu

Các triệu chứng trên nặng dần và diễn biến theo thời gian. Để giúp đánh giá mức độ thiếu máu trên lâm sàng theo sinh lý bệnh, có thể phân bố các triệu chứng như sau:

  • Giai đoạn thiếu máu có hồi phục (thường < 6 giờ): Chi nhợt, lạnh, mất mạch, giảm cảm giác và vận động ngọn chi.
  • Giai đoạn thiếu máu không hồi phục một phần (thường > 6 giờ): Xuất hiện thêm dấu hiệu sưng nề – đau bắp cơ, mất cảm giác và vận động ngọn chi.
  • Giai đoạn thiếu máu không hồi phục hoàn toàn (thường sau 24 giờ): Thêm các dấu hiệu thiếu máu không hồi phục nặng, điển hình nhất là “cứng khớp tử thi”.

4.6. Các tổn thương phối hợp

Khi khám chi dưới chỗ thương tổn, phải lưu ý phát hiện thêm các dấu hiệu của tổn thương tĩnh mạch và thần kinh phối hợp, đặc biệt hay gặp trong vết thương động mạch:

  • Tổn thương tĩnh mạch: Thường biểu hiện rõ ở chi dưới. Ngoài các triệu chứng như trên, còn thấy thêm dấu hiệu như ngọn chi nhợt nhưng hai tím nhợt, các tĩnh mạch nông dãn to.
  • Tổn thương thần kinh: Thường gặp thần kinh giữa và trụ, với các biểu hiện mất cảm giác và liệt vận động các vùng chi phối tương ứng của thần kinh, như dấu hiệu vuốt trụ, liệt cơ gấp (bàn tay khỉ) của thần kinh giữa, bàn tay rủ của thần kinh quay, kèm theo các dấu hiệu mất cảm giác vùng của thần kinh giữa hoặc trụ ở bàn tay…

5. THĂM DÒ CẬN LÂM SÀNG CHẤN THƯƠNG, VẾT THƯƠNG ĐỘNG MẠCH CHI

5.1. Xét nghiệm máu

  • Xét nghiệm công thức máu (số lượng hồng cầu, hematocrite) được sử dụng để đánh giá mức độ thiếu máu do mất máu qua vết thương cũng như gãy xương.
  • Xét nghiệm sinh hóa máu: Đánh giá mức độ tiêu cơ vân (men CK) và các rối loạn toàn thân do thiếu máu chi nặng (chức năng gan thận).

5.2. Chẩn đoán hình ảnh

Thăm dò hình ảnh là những phương pháp cận lâm sàng chính trong chẩn đoán các thương tổn mạch máu ngoại vi, cũng như các bệnh mạch máu nói chung. Tuy nhiên, trên thực tế, các thăm dò này chủ yếu phục vụ cho các bệnh mạch máu, còn trong cấp cứu, chỉ nên áp dụng cho một số trường hợp khó chẩn đoán trên lâm sàng. Bao gồm các thăm dò chính sau:

5.2.1. Chụp X quang

X quang được sử dụng để phát hiện các tổn thương gãy xương, trật khớp của chi. Các tổn thương xương khớp có tỉ lệ tổn thương động mạch cao nhất là gãy xương, trật khớp vùng quanh gối và quanh khuỷu.

5.2.2. Siêu âm Doppler mạch máu

Đây là thăm dò không chảy máu rất phổ biến; có nhiều kiểu như thể hiện bằng âm thanh, ghi trên giấy hay hình ảnh, hiện đại nhất là Doppler màu. Phương pháp này cho phép thấy được hình ảnh tắc mạch, hẹp mạch, phồng mạch, huyết khối…, đánh giá mức độ thương tổn và nhiều thông số khác.

5.2.3. Chụp cắt lớp vi tính

Đây là biện pháp thăm dò khá phổ biến hiện nay trong chẩn đoán các bệnh mạch máu, nhất là chụp cắt lớp vi tính đa dãy (MSCT) có tiêm thuốc cản quang. Phương pháp này ít xâm lấn hơn và sử dụng ít thuốc cản quang hơn phương pháp chụp động mạch kinh điển, nên đã dần thay thế chụp động mạch để chẩn đoán phần lớn bệnh lý mạch máu chi. Tuy nhiên do tính chất cấp cứu của chấn thương, vết thương động mạch chi, chụp cắt lớp vi tính chỉ cần thiết ở một số ít trường hợp khó chẩn đoán và mức độ thiếu máu chi không quá trầm trọng.

5.2.4. Chụp động mạch

Là loại thăm dò có chảy máu, gồm hai loại chụp là thông thường và số hóa. Cho thấy hình ảnh tắc mạch, hẹp mạch, hệ tuần hoàn phụ… Có rất ít vai trò trong chẩn đoán chấn thương, vết thương động mạch chi.

Cập nhật thông tin mới nhất về kiến thức y học và test y học tại facebook TEST Y HỌC

Tham gia nhóm zalo: Tài Liệu Y Học Tổng Hợp

Ôn thi nội trú, sau đại học TẠI ĐÂY

Để lại một bình luận

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *

error: Content is protected !!
All in one