Bài 5
HỘI CHỨNG VIÊM PHÚC MẠC
1. ĐẠI CƯƠNG
Viêm phúc mạc là một hội chứng của phúc mạc do nhiều nguyên nhân gây ra. Viêm phúc mạc là phản ứng viêm cấp tính của phúc mạc với tác nhân viêm (vi khuẩn, hóa học…). Phản ứng viêm có thể khu trú được tác nhân gây bệnh (viêm phúc mạc khu trú), tiêu diệt được tác nhân gây bệnh và không để lại tổn thương gì cho phúc mạc hoặc ngược lại, không khu trú và tiêu diệt được tác nhân sẽ dẫn tới viêm phúc mạc toàn thể. Viêm phúc mạc toàn thể thường trải qua ba giai đoạn.
Giai đoạn I: Sẽ nhanh chóng loại bỏ các nhân tố gây viêm ra khỏi khoang phúc mạc vào trong hệ thống tuần hoàn.
Giai đoạn II: Là sự tác động qua lại của các vi khuẩn dị khí, kỵ khí và đại thực bào. Quá trình kích hoạt hệ thống miễn dịch của cơ thể sẽ diễn ra đầu tiên, tiếp theo đó các tế bào trung biểu mô của phúc mạc cũng sẽ được kích hoạt để sản xuất ra các yếu tố gây viêm trung gian (interleukin 6, interleukin 8, bạch cầu đa nhân…) để thu hút đại thực bào vào trong khoang ổ bụng.
Giai đoạn III: Khu trú các tác nhân gây viêm bằng cách sản xuất ra các chất fibrin để thu hút vi khuẩn và kích thích thực bào cục bộ từ đó thúc đẩy quá trình hình thành áp xe.
Về chẩn đoán viêm phúc mạc thường dễ và chủ yếu dựa vào lâm sàng trong các thể điển hình với biểu hiện lâm sàng bằng các triệu chứng giống nhau và được gọi là hội chứng viêm phúc mạc. Các phương pháp chẩn đoán cận lâm sàng có giá trị chẩn đoán trong các trường hợp khó và không điển hình.
Về điều trị, viêm phúc mạc toàn thể thứ phát là một cấp cứu ngoại khoa rất thường gặp, cần phải chẩn đoán sớm và phẫu thuật cấp cứu kết hợp với hồi sức tích cực.
2. PHÂN LOẠI
Viêm phúc mạc gồm có ba loại: viêm phúc mạc tiên phát, viêm phúc mạc thứ phát và viêm phúc mạc thứ ba. Trong đó viêm phúc mạc toàn thể thứ phát là nguyên nhân thường gặp nhất trong ngoại khoa và là nội dung chính của bài viết này.
2.1. Viêm phúc mạc tiên phát
Vi khuẩn xâm nhập vào ổ phúc mạc bằng đường máu, bạch huyết. Vi khuẩn gây bệnh thường là một loài, viêm phúc mạc do các nguyên nhân này thường điều trị nội khoa và không phải mổ. Viêm phúc mạc nguyên phát thường gặp nhất là nhiễm khuẩn dịch cổ trướng do E. coli ở người bệnh xơ gan, lao phúc mạc, viêm phúc mạc tiên phát do phế cầu ở trẻ nhỏ và người lớn có suy giảm miễn dịch, viêm phúc mạc do liên cầu khuẩn do catheter thẩm phân phúc mạc ít gặp hơn.
2.2. Viêm phúc mạc thứ phát
Vi khuẩn xâm nhập vào ổ phúc mạc qua tổn thương tạng và vào ổ bụng như tổn thương ống tiêu hóa, gan mật, tụy, tiết niệu do bệnh lý hay chấn thương. Các loài vi khuẩn gây bệnh gồm vi khuẩn ái khí và kị khí. Đây là loại viêm phúc mạc thường gặp nhất và phải điều trị phẫu thuật cấp cứu.
Các nguyên nhân viêm phúc mạc thứ phát:
- Thủng các tạng vào ổ bụng: viêm ruột thừa, thủng ổ loét dạ dày – tá tràng, và khối u đại tràng, u ruột non, thủng ruột do thương hàn, bệnh Crohn, nhồi máu mạc treo, viêm phúc mạc do sỏi mật, viêm mủ mật, áp xe gan và, viêm phúc mạc do viêm phần phụ.
- Viêm phúc mạc sau mổ: bục miệng nối, do thầy thuốc gây nên (hoại tử thành ruột, thành túi mật do đốt điện…).
- Viêm phúc mạc do chấn thương: thủng ruột non do chấn thương, vết thương bụng, thủng ruột, đại tràng do nội soi hoặc do can thiệp điện quang.
2.3. Viêm phúc mạc thứ ba
Viêm phúc mạc thứ ba liên quan đến nhiễm trùng tồn dư, dai dẳng trong ổ bụng mặc dù đã được điều trị tích cực (kháng sinh phù hợp và dẫn lưu các ổ mủ hoặc mổ nhiều lần để giải quyết nguyên nhân). Phúc mạc bị bội nhiễm bởi các vi khuẩn ít độc tính trở lên kháng thuốc, các viêm phúc mạc này thường dẫn đến hội chứng suy đa tạng.
3. SINH LÝ BỆNH CỦA VIÊM PHÚC MẠC
Phản ứng viêm của phúc mạc làm tăng bài tiết dịch vào trong ổ bụng, dịch này gồm nhiều chất điện giải và protein. Lá phúc mạc dày lên do phù nề, sung huyết và mất bóng. Viêm phúc mạc làm liệt ruột, ứ trệ dịch trong ống tiêu hóa, làm hấp thu của ruột giảm. Nôn dẫn tới khối lượng tuần hoàn giảm. Đồng thời với tác động của độc tố vi khuẩn làm ảnh hưởng tới chức năng sống của các cơ quan như gan, thận, phổi, tim…
Ảnh hưởng tới hệ tuần hoàn: khối lượng tuần hoàn giảm kết hợp với các yếu tố giãn mạch, độc tố của vi khuẩn tác động tới cơ tim dẫn tới tình trạng trụy tim mạch, suy tim.
Ảnh hưởng tới hệ hô hấp: thể tích khí lưu thông giảm do bụng trướng gây cản trở di động của cơ hoành. Mặt khác độc tố của vi khuẩn làm tổn thương chất hoạt động bề mặt của phế nang gây nguy cơ phù phổi cấp, hội chứng suy hô hấp cấp (ARDS – Acute respiratory distress syndrome).
Ảnh hưởng tới thận: có thể suy thận chức năng do giảm khối lượng tuần hoàn, sẽ hồi phục tốt nếu được bù phụ khối lượng tuần hoàn kịp thời. Nếu có tổn thương ống nephron của thận do độc tố của vi khuẩn thì việc điều trị sẽ rất khó khăn, phức tạp.
Ảnh hưởng tới gan: do giảm khối lượng tuần hoàn, thiếu oxy trong máu, tan máu do độc tố của vi khuẩn có thể làm suy tế bào gan với biểu hiện tăng men gan trong máu, hạ đường máu và rối loạn đông máu.
Các biểu hiện khác: chảy máu đường tiêu hóa, các rối loạn thần kinh, tâm thần do các chất chuyển hóa dở dang đổ vào hệ thống tuần hoàn do chức năng gan giảm.
4. TRIỆU CHỨNG LÂM SÀNG CỦA VIÊM PHÚC MẠC
4.1. Triệu chứng cơ năng
Đau bụng là dấu hiệu chính, bao giờ cũng có. Đau bụng xuất hiện tại vị trí tương ứng với tạng bị tổn thương, sau đó lan ra khắp ổ bụng. Tính chất đau thường dữ dội, liên tục, có khi đau làm cho người bệnh không dám thở sâu. Trong một số trường hợp ở giai đoạn đầu có thể bệnh nhân chỉ cảm thấy trướng và căng tức toàn bộ ổ bụng.
Nôn hay buồn nôn do liệt ruột.
Bí trung đại tiện hoặc có khi ỉa chảy.
4.2. Triệu chứng toàn thân
Biểu hiện tình trạng nhiễm khuẩn, nhiễm độc, nhất là khi đến muộn. Thường có sốt cao liên tục 39-40°C với các cơn rét và nóng. Hơi thở hôi, lưỡi bẩn. Vẻ mặt hốc hác, vã mồ hôi. Có thể có các dấu hiệu của sốc nhiễm khuẩn, nhiễm độc như mạch nhanh, huyết áp tụt. Bệnh nhân vật vã hay li bì. Muộn hơn có thể có biểu hiện của suy đa tạng.
4.3. Triệu chứng thực thể
Co cứng thành bụng: co cứng thành bụng là tình trạng co cứng liên tục và đau của cả thành bụng, ngoài ý muốn của người bệnh, không thể ấn cả thành bụng xuống được khi thăm khám. Dấu hiệu co cứng có thể hiện ở khắp bụng và thường rõ nhất ở vùng có tạng tổn thương. Trong trường hợp điển hình sờ vào bụng thấy bụng cứng như gỗ hay còn gọi là “bụng gỗ”. Đây là triệu chứng đặc trưng của viêm phúc mạc, rất có giá trị để chẩn đoán.
Phản ứng thành bụng: Là tình trạng co cả thành bụng khi sờ nắn bụng. Dấu hiệu này cũng gặp trong viêm phúc mạc.
Cảm ứng phúc mạc: Bụng trướng, ấn đau khắp bụng (dấu hiệu Blumberg) là dấu hiệu thường gặp khi bệnh nhân đến muộn, bệnh nhân già yếu trường lực cơ thành bụng yếu hoặc người bệnh đã dùng thuốc giảm đau mạnh (morphin).
Gõ đục vùng thấp và mất vùng đục trước gan: Khi đến muộn, dịch đọng ở các vùng thấp ở bụng như hai hố chậu, mạng sườn nên khi gõ bụng ở các vùng này thấy có dấu hiệu gõ đục và mất vùng đục trước gan trong các trường hợp thủng tạng rỗng khi có nhiều hơi tự do trong ổ bụng (gõ bụng bệnh nhân ở tư thế Fowler).
Nghe bụng: Bụng im lặng, không có nhu động do liệt ruột.
Thăm trực tràng, âm đạo: Túi cùng Douglas phồng, đau là dấu hiệu có giá trị trong chẩn đoán viêm phúc mạc.
5. TRIỆU CHỨNG CẬN LÂM SÀNG
5.1. Xét nghiệm máu và sinh hóa
– Có tình trạng nhiễm khuẩn: số lượng bạch cầu cao 15000-20000, chủ yếu là bạch cầu đa nhân trung tính, tốc độ máu lắng cao, CRP và procalcitonin tăng cao.
– Chức năng gan, thận, hô hấp, tim mạch có thể bị suy giảm thậm chí có suy đa tạng:
- Chức năng thận: ure máu cao, creatinin cao do suy thận cấp và tình trạng mất nước;
- Chức năng gan: bilirubin và men gan cao;
- Khí máu động mạch: độ bão hòa oxy trong máu động mạch thấp;
- Rối loạn điện giải máu và thăng bằng toan – kiềm.
5.2. Chụp X quang bụng
Chụp X quang bụng không chuẩn bị để tìm dấu hiệu có khí trong ổ bụng, dấu hiệu này xuất hiện trong 70-80% các trường hợp thủng tạng rỗng. Trên phim sẽ thấy hình ảnh liềm hơi dưới hoành. Nếu bệnh nhân không đứng được có thể chụp phim với tư thế bệnh nhân nghiêng trái sẽ thấy dấu hiệu “thẩm cỏ” trên phim X quang. Ngoài ra còn có thể thấy các dấu hiệu khác như mờ vùng thấp ở bụng (dịch trong ổ bụng), các quai ruột giãn, thành các quai ruột dày do liệt ruột, đẩy nếp phúc mạc thành bụng hẹp, có thể thấy mức nước và hơi do ứ dịch trong lòng ruột.

Hình 1. Liềm hơi trên phim X quang
5.3. Siêu âm ổ bụng
Siêu âm ổ bụng là phương pháp thăm khám cận lâm sàng đơn giản, không xâm lấn, tiện lợi, không nguy hiểm và rất có giá trị trong chẩn đoán. Siêu âm giúp xác định số lượng, tính chất dịch trong ổ bụng với độ nhạy và độ chính xác cao. Trên siêu âm cũng có thể thấy các hình ảnh gián tiếp của viêm phúc mạc như: giảm hoặc không thấy nhu động ruột non do liệt ruột, dày thành và dịch giữa các quai ruột. Ngoài ra siêu âm còn có thể phát hiện khí trong ổ bụng hoặc có thể phát hiện được nguyên nhân gây viêm phúc mạc như: áp xe gan vỡ, viêm ruột thừa vỡ, viêm túi mật hoại tử…

Hình 2. Hình ảnh khí trong ổ bụng dưới gan trái với dấu hiệu “rèm cửa” trên siêu âm
5.4. Chụp cắt lớp vi tính ổ bụng
Trên phim chụp cắt lớp vi tính có khả năng phát hiện khí, dịch trong ổ bụng kể cả các bóng khí nhỏ trong ổ bụng với độ chính xác cao. Trên phim chụp cắt lớp vi tính có thể thấy hình ảnh gián tiếp của viêm phúc mạc như: dày thành và các quai ruột non giãn, hình ảnh thay đổi tỉ trọng mỡ trong khoang phúc mạc. Chụp cắt lớp vi tính còn có khả năng chẩn đoán được nguyên nhân gây viêm phúc mạc như: viêm phúc mạc do viêm ruột thừa vỡ, áp xe gan vỡ, u đại tràng vỡ. Chụp cắt lớp vi tính rất có giá trị trong chẩn đoán các trường hợp viêm phúc mạc khó ở những bệnh nhân suy giảm miễn dịch, viêm phúc mạc ở người già, người béo, viêm phúc mạc sau mổ, do chấn thương.

Hình 3. Hình ảnh khí và dịch ổ bụng (A); Hình ảnh dày thành quai ruột non, dịch ổ bụng và thay đổi tỉ trọng mỡ (B)
5.5. Chọc rửa ổ bụng
Hiện nay kỹ thuật này ít được áp dụng do sự tiến bộ về chẩn đoán hình ảnh và các biện pháp chẩn đoán khác ít xâm lấn hơn. Tuy nhiên chọc rửa ổ bụng vẫn rất có ý nghĩa ở các cơ sở y tế không có đủ điều kiện về trang thiết bị hoặc những trường hợp bệnh nhân nặng, không đủ điều kiện di chuyển để thực hiện các xét nghiệm cận lâm sàng khác. Kỹ thuật được tiến hành bằng cách đưa một ống thông nhỏ qua thành bụng cạnh rốn vào túi cùng Douglas, nếu hút ra mủ, dịch tiêu hóa ngay là có giá trị chẩn đoán chắc chắn viêm phúc mạc, nếu không có thì truyền 500ml dịch NaCl 0,9% vào ổ bụng. Khi truyền gần hết dịch vào ổ bụng thì hạ thấp chai xuống để lấy lại dịch đã đưa vào ổ bụng và đánh giá: dịch đục, có thức ăn, mủ là bằng chứng của viêm phúc mạc. Khi nghi ngờ, soi dịch có trên 500 bạch cầu/ml là bằng chứng viêm phúc mạc trong khoảng 70% – 80% các trường hợp thủng tạng rỗng.

Hình 4. Chọc rửa ổ bụng
5.6. Nội soi chẩn đoán
Trong các trường hợp khó khăn như trường hợp bệnh nhân đa chấn thương, có hôn mê do chấn thương sọ não…, nội soi ổ bụng chẩn đoán rất có giá trị. Nội soi ổ bụng có thể điều trị đồng thời cho một số nguyên nhân viêm phúc mạc như cắt ruột thừa, khâu ổ loét dạ dày – tá tràng, thủng ruột…
6. MỘT SỐ NGUYÊN NHÂN GÂY VIÊM PHÚC MẠC THƯỜNG GẶP
6.1. Viêm phúc mạc do thủng ổ loét dạ dày tá tràng
Bệnh nhân thường có tiền sử đau thượng vị có chu kỳ. Đến viện vì đau bụng dữ dội, đột ngột vùng trên rốn như dao đâm. Khám bụng có dấu hiệu bụng co cứng như gỗ. Gõ bụng thấy mất vùng đục trước gan. Tình trạng toàn thân trong những giờ đầu ít thay đổi, dấu hiệu nhiễm khuẩn thường xuất hiện sau 6-12 giờ. Chụp bụng không chuẩn bị có liềm hơi ở 80% các trường hợp.
6.2. Viêm phúc mạc ruột thừa
Viêm ruột thừa thể điển hình: đau bụng vùng hố chậu phải, có biểu hiện của nhiễm khuẩn, sốt 37°5-38°C. Sau 24-48 giờ đau tăng và lan khắp ổ bụng. Khám bụng có dấu hiệu co cứng thành bụng, nhất là hố chậu phải. Thăm túi cùng phải và túi cùng Douglas phồng và đau. Toàn thân có hội chứng nhiễm trùng nặng: sốt cao 39-40°C, vẻ mặt hốc hác, huyết áp có thể hạ. Xét nghiệm: bạch cầu tăng cao 15.000-20.000. Siêu âm ổ bụng: ruột thừa to, có dịch trong ổ bụng, đặc biệt nhiều ở hố chậu phải và túi cùng Douglas.
6.3. Viêm phúc mạc mật
Viêm phúc mạc mật là tình trạng có sự thông thương giữa đường mật và khoang phúc mạc có thể do: viêm túi mật hoại tử, áp xe gan, đường mật và hoặc sỏi ống mật chủ gây tình trạng giãn đường mật cấp tính… Bệnh nhân thường có biểu hiện đau bụng vùng hạ sườn phải, sốt, vàng da tái diễn. Lần này đau lan ra khắp ổ bụng. Có thể có nôn và bí trung đại tiện. Toàn thân có biểu hiện tắc mật, nhiễm trùng (sốt cao 39-40°C, có cơn rét run, hơi thở hôi, lưỡi bẩn). Da, niêm mạc mắt vàng. Khám bụng có co cứng thành bụng, đặc biệt vùng dưới sườn phải. Xét nghiệm sinh hóa máu và huyết học có hai biểu hiện là tắc mật (bilirubin máu cao) và nhiễm khuẩn (bạch cầu cao 15.000-20.000). Siêu âm gan mật có thể thấy tình trạng tắc mật do sỏi đường mật hoặc hình ảnh viêm túi mật hoại tử, dịch ổ bụng, dịch nhiều chủ yếu dưới gan.
6.4. Viêm phúc mạc do ung thư đại tràng vỡ
Trước đó bệnh nhân có thể có dấu hiệu bán tắc ruột (hội chứng Koenig) hay rối loạn phân như ỉa máu, nhầy mũi, mót rặn. Thể trạng gầy sút, mệt mỏi chán ăn không rõ nguyên nhân. Đột nhiên đau bụng dữ dội, lan ra khắp bụng. Toàn thân biểu hiện nhiễm trùng, nhiễm độc nặng. Khám bụng có dấu hiệu co cứng thành bụng rất rõ. Chụp bụng không chuẩn bị có liềm hơi dưới hoành khoảng 70-80% các trường hợp. Chụp cắt lớp vi tính có hình hơi và dịch ổ bụng ở trên 90% các trường hợp, có thể phát hiện được u đại tràng trên phim chụp.
6.5. Viêm phúc mạc do viêm phần phụ
Thường gặp ở phụ nữ tuổi sinh sản, đau hạ vị và hai hố chậu, ra nhiều khí hư. Thăm khám bụng có co cứng hay cảm ứng phúc mạc chủ yếu ở bụng dưới và hai hố chậu. Thăm âm đạo thấy túi cùng Douglas phồng, đau, nhiều khi khí hư theo tay. Chọc dò qua túi cùng sau ra nhiều mủ. Siêu âm thấy hình ảnh viêm u mủ vòi trứng, thường cả hai bên. Chụp cắt lớp vi tính thấy hình ảnh u mủ vòi trứng hai bên, dịch ổ bụng chủ yếu ở Douglas, ngoài ra trên chụp cắt lớp vi tính còn có thể loại trừ các nguyên nhân gây viêm phúc mạc khác như viêm ruột thừa, sỏi mật hoặc u đại tràng… Tuy nhiên viêm phúc mạc do viêm phần phụ vẫn khó chẩn đoán xác định và dễ chẩn đoán nhầm với các bệnh lý khác.
7. ĐIỀU TRỊ
7.1. Nguyên tắc điều trị
Khi đã chẩn đoán viêm phúc mạc toàn thể thứ phát phải mổ cấp cứu càng sớm càng tốt.
Cần hồi sức tích cực trước, trong và sau mổ:
- Bồi phụ lại khối lượng tuần hoàn.
- Điều chỉnh các rối loạn nước và điện giải.
- Đặt ống thông dạ dày hút bớt trướng bụng và chống nguy cơ trào ngược khi tiền mê.
- Điều trị kháng sinh mạnh phổ rộng, phối hợp kháng sinh để có tác dụng với các loại vi khuẩn Gram (-), Gram (+) và cả vi khuẩn kị khí. Tốt nhất là sau khi có kết quả cấy vi khuẩn thì điều trị theo kháng sinh đó.
7.2. Điều trị ngoại khoa
Vô cảm: gây mê nội khí quản.
Có thể mổ mở hoặc mổ nội soi tùy theo tình trạng bệnh nhân, trang thiết bị, kinh nghiệm của phẫu thuật viên, gây mê hồi sức và nguyên nhân gây viêm phúc mạc. Nếu mổ mở, đường mổ phải rộng để xử trí tổn thương và làm sạch ổ bụng (thường mổ đường trắng giữa trên và dưới rốn tùy theo định hướng nguyên nhân gây viêm phúc mạc).
Tìm và giải quyết nguyên nhân gây viêm phúc mạc.
Rửa sạch ổ bụng và đặt dẫn lưu ổ bụng sao cho có hiệu quả để dẫn lưu dịch ứ đọng và xuất tiết sau mổ, tránh áp xe tồn dư.
Đóng bụng một lớp hay đóng cân để da hở.
Ngày nay phẫu thuật nội soi điều trị viêm phúc mạc ngày càng được áp dụng một cách rộng rãi trong nhiều thể bệnh viêm phúc mạc như viêm phúc mạc do viêm ruột thừa, viêm phúc mạc do thủng ổ loét hành tá tràng, viêm phúc mạc mật, viêm phúc mạc do thủng ruột non trong chấn thương…, và phẫu thuật nội soi đã thể hiện được nhiều ưu điểm so với mổ mở như giảm nhiễm trùng, nhanh hồi phục, giảm đau và thẩm mỹ.
8. KẾT LUẬN
Viêm phúc mạc toàn thể thứ phát là một hội chứng ngoại khoa thường gặp và do nhiều nguyên nhân gây ra. Chẩn đoán thường không khó và chủ yếu có thể dựa vào các triệu chứng lâm sàng nên cần phải thăm khám tỷ mỉ, đúng phương pháp để phát hiện các triệu chứng của viêm phúc mạc. Các xét nghiệm cận lâm sàng giúp chẩn đoán các trường hợp khó và có thể xác định được nguyên nhân viêm phúc mạc.
Cần mổ sớm nhất và hồi sức tích cực để tránh các hậu quả và các biến chứng nặng đe dọa tính mạng người bệnh.
Cập nhật thông tin mới nhất về kiến thức y học và test y học tại facebook TEST Y HỌC
Tham gia nhóm zalo: Tài Liệu Y Học Tổng Hợp
Ôn thi nội trú, sau đại học TẠI ĐÂY
