Sốt Ở Trẻ Em

Sốt là triệu chứng gặp ở rất nhiều bệnh. Sốt ở trẻ em luôn là biểu hiện được các bác sĩ quan tâm, là một trong những lý do chủ yếu khiến cha mẹ hay người chăm sóc đưa trẻ đi khám, cấp cứu. Hiểu biết và định hướng đúng căn nguyên gây sốt có thể giúp cho chúng ta yên tâm chăm sóc, điều trị tại nhà hoặc cho trẻ đến khám sớm tại các cơ sở y tế để được điều trị bệnh kịp thời.

1. ĐẶC ĐIỂM ĐIỀU HÒA THÂN NHIỆT Ở TRẺ EM

1.1. Sinh lý điều nhiệt của cơ thể

Cơ thể người có thân nhiệt hằng định nhờ cơ chế cân bằng giữa hai quá trình lớn diễn ra song song: sinh nhiệt và thải nhiệt. Nhiệt lượng được tạo ra chủ yếu do quá trình chuyển hóa (giáng hóa) các chất trong cơ thể và sự hoạt động của hệ cơ. Còn quá trình thải nhiệt chủ yếu qua bức xạ, bốc hơi, đối lưu và truyền nhiệt do tiếp xúc trực tiếp. Điều hòa sự cân bằng sinh nhiệt và thải nhiệt là do trung tâm điều nhiệt ở vùng dưới đồi – nơi xác định ngưỡng thân nhiệt. Trung tâm điều nhiệt điều hòa quá trình sinh và thải nhiệt thông qua hệ thống thần kinh và thể dịch, trong đó các nội tiết tố đóng vai trò khá quan trọng (Sơ đồ 12.1).

Sơ đồ 12.1. Sinh lý điều nhiệt của động vật máu nóng

Bất kể các nguyên nhân gây sốt nào như: nhiễm trùng, bệnh viêm tự miễn, bệnh ác tính, thuốc… tác động đến cơ thể gọi là chất gây sốt ngoại sinh. Các chất này tác động vào các đại thực bào, tế bào biểu mô, tế bào lympho và các tế bào khác làm giải phóng các chất gây sốt nội sinh (IL1, IL6…) gây tăng tiết prostaglandin E2 (PGE2). PGE2 tác động lên các neuron cảm ứng nhiệt ở vùng dưới đồi sẽ tạo ra yêu tố nội tiết tác động lên toàn bộ cơ thể để các bộ phận cơ thể tăng cường tạo nhiệt để đạt được ngưỡng thân nhiệt mới. Khi ngưỡng thân nhiệt cao (tình trạng sốt), cơ thể phản ứng để tăng thân nhiệt bằng hai cách là tăng tạo nhiệt và giữ nhiệt làm cho nhiệt độ cơ thể tăng để đạt ngưỡng thân nhiệt mới. Các mao mạch ngoại vi co lại để giữ nhiệt làm cho trẻ thấy rét, muốn mặc ấm. Gan tăng tạo thêm nhiệt. Nếu vẫn chưa đủ làm nhiệt độ máu qua não lên đến ngưỡng mới thì cơ cũng tăng tạo nhiệt làm cho trẻ run rẩy. Khi hết sốt, ngưỡng thân nhiệt của vùng dưới đồi hạ xuống thì quá trình ngược lại xảy ra (giãn mạch, hết run rẩy, và mồ hôi và thân nhiệt trở về bình thường).

1.2. Đặc điểm điều hòa thân nhiệt ở trẻ em

Trung tâm điều nhiệt chưa hoàn thiện, dễ bị rối loạn hơn so với người lớn. Diện tích da so với trọng lượng cơ thể lớn, vì vậy dễ mất nhiệt cũng như dễ tăng thân nhiệt hơn qua tiếp xúc và vui chơi. Thải nhiệt qua bốc hơi (thở nhanh, mồ hôi nhiều…) mạnh hơn. Trẻ em luôn hoạt động, vận cơ nên khả năng sinh nhiệt nhiều hơn. Trẻ em dễ có các rối loạn về nội tiết – thần kinh đặc biệt là trong giai đoạn dậy thì. Có thể gặp một số bệnh bẩm sinh gây rối loạn thân nhiệt như thiếu tuyến mồ hôi, ngòai ra…

2. ĐỊNH NGHĨA, PHÂN LOẠI VÀ VAI TRÒ CỦA SỐT

2.1. Định nghĩa

Sốt là tình trạng tăng thân nhiệt cơ thể do rối loạn trung tâm điều nhiệt, tạo ra ngưỡng thân nhiệt bất thường. Tuy nhiên trên thực tế thường xác định tình trạng sốt khi thân nhiệt tăng mà không do các lý do sinh lý (như sau hoạt động gắng sức, thay đổi theo chu kỳ kinh nguyệt…).

Thân nhiệt người lớn được coi là tăng khi trên 37,5°, nhưng thân nhiệt trẻ em được xác định là tăng khi nhiệt độ đo ở trực tràng từ 38°C trở lên (tương đương 37°6 đo ở miệng và 37°4 đo ở nách).

Cần phân biệt 3 trạng thái: tăng thân nhiệt, hạ thân nhiệt và sốt (Biểu đồ 12.1).

Tăng thân nhiệt: Ngưỡng thân nhiệt ở mức bình thường, thân nhiệt do được cao trên ngưỡng này. Tình trạng này xảy ra khi nhiệt độ môi trường rất nóng làm tăng nhiệt độ của cơ thể, cơ thể phản ứng bằng cách tăng thải nhiệt và giảm tạo nhiệt để duy trì ngưỡng thân nhiệt bình thường.

– Hạ thân nhiệt: Ngưỡng thân nhiệt ở mức bình thường, thân nhiệt đo được thấp dưới ngưỡng này. Tình trạng này xảy ra khi nhiệt độ môi trường rất lạnh làm giảm nhiệt độ của cơ thể, cơ thể phản ứng bằng cách giảm thải nhiệt và tăng tạo nhiệt để duy trì ngưỡng thân nhiệt bình thường.

– Sốt: Ngưỡng thân nhiệt ở mức cao (ngưỡng mới), thân nhiệt bình thường trở thành thân nhiệt thấp.

Biểu đồ 12.1. Phân biệt giữa sốt và tăng giảm thân nhiệt

2.2. Phân loại sốt

– Theo mức độ: theo nhiệt độ đo ở trực tràng như sau:

Sốt nhẹ: 38° – 39°C
Sốt vừa: 39°1 – 40°C
Sốt cao: 40°1 – 41°C
Sốt rất cao: ≥ 41,1°C. Dù bất cứ do căn nguyên gì, sốt ở mức độ này là tình trạng cấp cứu cần ưu tiên vì có thể gây tổn thương não và các nội tạng, có thể gây rối loạn tri giác…

– Theo thời gian

Sốt ngắn ngày, do các virus lành tính (thường tự khỏi sau 2 – 3 ngày không cần điều trị đặc biệt).
Sốt kéo dài: Sốt liên tục hàng ngày từ 2 tuần trở lên.
Sốt dai dẳng: Sốt nhiều ngày nhưng không liên tục, có những ngày không sốt.

– Theo tính chất sốt

Sốt cao liên tục (sốt kiểu cao nguyên): Nhiệt độ lúc nào cũng trên 39°C, dao động sáng chiều không quá 1°C.
Sốt chu kỳ (như sốt rét): Các đợt sốt với tính chất tương tự nhau diễn ra có tính chu kỳ, nhiệt độ giữa các đợt bệnh hoàn toàn bình thường.
Sốt dao động: Xen kẽ trong ngày có những lúc sốt cao, có những lúc không sốt.
Sốt làn sóng: Thân nhiệt từ từ lên cao, sau đó ít lâu lại từ từ giảm xuống đến mức bình thường, sau một thời gian dài ngắn tùy trường hợp, sốt lại tái phát (Ví dụ: sốt do xoắn khuẩn).
Sốt hồi quy: Sau mỗi đợt sốt 3 – 7 ngày lại có một đợt không sốt, tiếp theo là một đợt sốt trở lại.

2.3. Vai trò của sốt

2.3.1. Lợi ích

Thường sốt là một phản ứng giúp làm tăng khả năng đáp ứng miễn dịch, tăng phản ứng miễn dịch (hoạt hóa các tế bào miễn dịch và các phản ứng miễn dịch…), tăng huy động tế bào tủy xương nhằm ức chế sự phát triển của vi khuẩn, tiêu diệt mầm bệnh.

2.3.2. Các tác dụng có hại

Thường xảy ra khi trẻ sốt cao:

Tăng phản ứng quá mẫn, sốc
Tăng quá trình thoái biến, tiêu hủy, giảm kẽm và sắt trong máu…
Mất nước, rối loạn điện giải
Có thể gây co giật do sốt
Các rối loạn thần kinh khác: Nếu sốt rất cao có thể gây tổn thương tổ chức não, mê sảng, kích thích, ảo giác… có thể tổn thương thực thể.
Chán ăn, suy kiệt
Suy tim, suy hô hấp… khi sốt cao kéo dài.

3. CÁC PHƯƠNG PHÁP ĐO THÂN NHIỆT

Có nhiều cách đo thân nhiệt. Có thể đo thân nhiệt trực tiếp khi đưa các đầu dò vào mạch máu hoặc nội tạng, thường chỉ thực hiện khi bệnh nhân phải thực hiện những thủ thuật can thiệp; nhưng chủ yếu thực tế thân nhiệt được đo tại 3 vị trí thuận tiện dưới đây:

Đo nhiệt độ trực tràng
Đo nhiệt độ miệng
Đo nhiệt độ nách.

3.1. Đo nhiệt độ ở nách

Cách tiến hành:

Lau khô vùng nách.
Vẩy mạnh nhiệt kế sao cho mức thủy ngân ở dưới mức 35°C.
Đặt bầu thủy ngân vào giữa vùng hõm nách. Đọc kết quả sau 10 phút.
Nhiệt độ bằng hoặc trên 37,4°C được coi là sốt.

3.2. Đo nhiệt độ ở miệng

Không ăn uống ít nhất 10 phút trước khi cặp nhiệt độ.
Kiểm tra mức thủy ngân dưới vạch 35°C.
Đặt bầu thủy ngân ở dưới lưỡi – với trẻ nhỏ ở góc má, ngậm miệng lại nhẹ nhàng (tránh không cắn phải nhiệt kế). Đọc kết quả sau 5 phút.
Nhiệt độ bằng hoặc trên 37,6°C được coi là sốt.

3.3. Đo nhiệt độ đường hậu môn (nhiệt độ trực tràng)

Cặp nhiệt độ được đặt vào ống trực tràng (thường có loại nhiệt kế riêng). Đây là nhiệt độ phản ánh trung thực nhiệt độ cơ thể nhất. Nên thực hiện cẩn thận vì nếu thô bạo có thể làm tổn thương hậu môn hoặc ống trực tràng ở trẻ nhỏ.
Đọc kết quả sau 5 phút.
Nhiệt độ đo được ≥ 38°C được cho là sốt.

4. CÁC CĂN NGUYÊN GÂY SỐT THƯỜNG GẶP

4.1. Các căn nguyên gây sốt thường gặp

Do nhiễm khuẩn (hay gặp nhất)
- Do các loại vi khuẩn
- Do các virus và Rickettsia
- Do các ký sinh trùng – đặc biệt là sốt rét
Do các bệnh máu, các bệnh ác tính
Do các bệnh hệ thống tạo keo
Do các căn nguyên khác: dị ứng, thuốc, nguyên nhân thần kinh…

4.2. Các căn nguyên thường gặp theo thời gian sốt

4.2.1. Sốt cấp tính

Nhiễm khuẩn hô hấp: viêm họng, viêm phổi…
Nhiễm khuẩn tiết niệu: viêm bàng quang, viêm thận bể thận.
Nhiễm khuẩn tiêu hóa: tiêu chảy cấp, viêm dạ dày, viêm ruột…
Nhiễm khuẩn thần kinh: viêm não, viêm màng não.
Một số bệnh do virus: sốt xuất huyết, cúm, sởi, thủy đậu…

4.2.2. Sốt kéo dài

Các bệnh nhiễm trùng: viêm nội tâm mạc nhiễm khuẩn, lao, thương hàn, nhiễm CMV, EBV…
Bệnh tự miễn: Lupus ban đỏ hệ thống, viêm khớp dạng thấp.
Bệnh ác tính: bạch cầu cấp, u lympho…
Các bệnh bẩm sinh, nội tiết, di truyền: thiếu sản tuyến mồ hôi.
Bệnh khác: viêm tắc động tĩnh mạch, dị ứng…

5. XỬ LÝ VÀ CHĂM SÓC TRẺ SỐT

5.1. Nguyên tắc chung

Cho trẻ mặc đồ thoáng, nhẹ nhàng, để trẻ nằm ở nơi thoáng mát.
Chườm ấm: đặt khăn ấm, ẩm ở trán, hõm nách và bẹn của trẻ, thay khăn liên tục.
Cho trẻ ăn thức ăn lỏng (cháo, canh) và uống nhiều nước.
Thuốc hạ nhiệt không phải là giải pháp đầu tiên; mặc dù vậy cũng cần thiết phải hạ sốt cho trẻ khi sốt trên 38,5°C. Bắt đầu dùng thuốc hạ sốt cho trẻ khi nhiệt độ đo được ở nách trên 38,5°C.

Chú ý những điều không nên làm sau:

Đặt trẻ trước quạt hoặc máy lạnh.
Để trẻ rét run vì điều này có thể làm nhiệt độ tăng cao hơn.
Đánh thức trẻ dậy để đo nhiệt độ (trừ khi trẻ ngủ quá lâu một cách bất thường).

5.2. Thuốc hạ sốt

Dùng thuốc hạ sốt khi trẻ sốt cao từ 38,5°C trở lên (do tại nách), cần phối hợp với các biện pháp chăm sóc như nêu trên.

Dùng thuốc hạ sốt đúng giúp cho trẻ tránh được các biến chứng do sốt gây ra như co giật, rối loạn vận mạch, và làm cho trẻ dễ chịu hơn. Đặc biệt cần chú ý hạ sốt ở những trẻ có nguy cơ cao như trẻ mắc bệnh tim mạch, thần kinh, rối loạn chuyển hóa. Sốt ≥ 41°C cũng có nguy cơ cao của những trường hợp nặng, rối loạn vận động dưới, xuất huyết não, cần phải đặc biệt chú ý dùng liệu pháp hạ sốt.

5.2.1. Paracetamol (Acetaminophen)

Đường dùng: uống, đặt hậu môn.
Liều lượng: 10-15 mg/kg/lần, cách mỗi 4-6 giờ, tối đa 60 mg/kg/24 giờ.
Cần đề phòng ngộ độc: Paracetamol có thể gây ngộ độc cho trẻ, làm hủy hoại tế bào gan, gây tăng men gan, hôn mê gan.

Trẻ có nguy cơ ngộ độc paracetamol khi: dùng paracetamol ≥ 30 mg/kg/lần hoặc ≥ 60 mg/kg/24 giờ hoặc dùng liều cao kéo dài.

5.2.2. Các thuốc hạ sốt khác

Ibuprofen: có thể gây chứng khó tiêu, chảy máu dạ dày, giảm tưới máu thận, viêm màng não không nhiễm khuẩn, nhiễm độc gan. Tuy nhiên biến chứng nặng do quá liều ibuprofen thường ít gặp. Liều dùng 5-10 mg/kg/lần cách mỗi 6-8 giờ. Dùng xen kẽ paracetamol và ibuprofen mỗi 4-6 giờ cũng có hiệu quả tốt.

Acetaminophen, ibuprofen, aspirin đều có tác dụng ức chế men cyclooxygenase, do đó ức chế tổng hợp PGE2, và có tác dụng hạ sốt như nhau. Tuy nhiên vì aspirin gây hội chứng Reye ở trẻ em và giảm khả năng tập trung tiểu cầu nên ít được sử dụng.

5.3. Thăm khám để xác định căn nguyên gây sốt

Quan tâm đến các yếu tố dịch tễ và tiền sử khi trẻ bị sốt

Điều này giúp cho việc định hướng các căn nguyên gây sốt ở trẻ. Nếu trẻ sống trong vùng sốt rét hoặc có đến vùng sốt rét trong vòng 6 tháng qua cần đặt ra việc xác định nguy cơ mắc sốt rét ở trẻ. Nếu trẻ sống trong vùng sốt xuất huyết hoặc có qua lại vùng sốt xuất huyết trong vòng 2 tuần gần đây là những thông tin quan trọng trong việc xác định nguy cơ mắc sốt xuất huyết ở trẻ. Nếu trẻ đã mắc sởi trong vòng 3 tháng qua, nay xuất hiện thêm sốt cần phải cảnh giác với các biến chứng của sởi… Quan tâm đến việc trẻ có được dùng thuốc trước khi xuất hiện sốt sẽ giúp cho việc có thêm thông tin để xác định căn nguyên gây sốt.

Viêm long đường hô hấp
Mệt mỏi, môi khô lưỡi bẩn
Mụn nhọt hoặc các vết đốt trên da
Mẩn đỏ hoặc xuất huyết
Nổi hạch
Đau đầu, đau xương khớp
Tiểu chảy
Rối loạn tiểu tiện

Tùy từng trường hợp có thể cho trẻ xét nghiệm công thức máu, CRP… để xác định tình trạng nhiễm trùng trước khi cho điều trị đặc hiệu.

5.4. Cần phát hiện các dấu hiệu nặng để gửi đến cơ sở y tế tuyến trên

Các dấu hiệu nguy cơ cần chú ý là:

Không uống được hoặc bỏ bú
Chân tay lạnh, mạch nhanh khó bắt, đái ít
Trẻ khó thở
Nôn trớ nhiều, tiêu chảy nhiều
Co giật
Trẻ li bì hoặc ngủ nhiều một cách khác thường
Nổi ban, mụn nhọt hoặc xuất huyết nhiều
Đau đầu hoặc quấy khóc, kích thích…

5.5. Điều trị theo căn nguyên

Cần chú ý không dùng kháng sinh nếu chưa xác định được khả năng trẻ bị nhiễm khuẩn.

5.6. Giáo dục, tư vấn và chăm sóc tại hộ gia đình

Hướng dẫn cho người chăm sóc trẻ các phát hiện và xử lý ban đầu khi trẻ sốt.
Hướng dẫn cách đo nhiệt độ chuẩn.
Đối với những trẻ có tiền sử sốt giật hoặc có bệnh mạn tính cần có hướng dẫn và theo dõi, phòng bệnh riêng.
Giáo dục truyền thông về tiêm chủng phòng bệnh theo lịch tiêm chủng.

Cập nhật thông tin mới nhất về kiến thức y học và test y học tại facebook TEST Y HỌC

Tham gia nhóm zalo: Tài Liệu Y Học Tổng Hợp

Ôn thi nội trú, sau đại học TẠI ĐÂY