Viêm Não Cấp Ở Trẻ Em

Viêm não là tình trạng viêm tổ chức não có thể bao gồm cả tủy sống, màng não và các rễ thần kinh do nhiều căn nguyên gây nên. Nguyên nhân chủ yếu là các căn nguyên nhiễm trùng – thường gặp nhất là do virus nhưng cũng có thể do một số vi khuẩn, ký sinh trùng, đơn bào. Ngoài ra còn có thể gây nên bởi các bệnh lý miễn dịch, rối loạn chuyển hóa, ngộ độc… và vẫn còn những trường hợp không xác định được nguyên nhân.

Hình ảnh tổ chức học bệnh lý thường gặp trong viêm não là phù nề tổ chức não (lan tỏa hoặc khu trú); phản ứng viêm (xâm nhập tế bào viêm vào tổ chức, tăng sinh nội mạc…); những hạn chế phù viêm xuất huyết, hoại tử (thường rải rác, vi thể…) và cuối cùng là thoái hóa, teo tổ chức.

Bệnh viêm não cấp có biểu hiện lâm sàng thường gặp nhất là hội chứng não – màng não cấp tính với đặc trưng của rối loạn tri giác từ nhẹ tới rất nặng, các rối loạn vận động (như co giật, liệt cơ, múa giật, múa vờn…), hội chứng tăng áp lực nội sọ cấp tính, kèm theo các dấu hiệu nhiễm trùng… và có thể gặp những biểu hiện riêng khá đa dạng theo căn nguyên.

1.2. Một số thuật ngữ

Viêm não – màng não (Meningoencephalitis): là thuật ngữ dùng để chỉ tình trạng viêm xảy ra ở cả tổ chức não và màng não. Thực chất là thể bệnh lâm sàng thường gặp nhất của các viêm não cấp tính với biểu hiện lâm sàng, cận lâm sàng cũng như biến đổi bệnh lý ở cả tổ chức não và màng não, vì vậy thực tế được coi là đồng nghĩa với thuật ngữ viêm não.
Viêm não tủy (Encephalomyelitis): thể bệnh có tổn thương cả ở não và tủy sống. Về lâm sàng, ngoài các triệu chứng tổn thương não còn có các dấu hiệu do tổn thương tủy sống gây ra, hay gặp nhất là các dấu hiệu tổn thương ngoại tháp, rối loạn cảm giác, dấu hiệu liệt tủy, co tròn.
Bệnh não (Encephalopathy): thường để chỉ bệnh cảnh giống viêm não nhưng không có bằng chứng của phản ứng viêm hoặc chưa định hướng được nguyên nhân (như bệnh não gan, bệnh não tăng urê máu…).

Như vậy có thể định nghĩa: Viêm não là trạng thái viêm của tổ chức não có hoặc không kèm theo tổn thương màng não hoặc/và tủy sống do nhiều căn nguyên gây ra, nhưng chủ yếu là do virus.

1.3. Một vài khái niệm khác

Viêm não tiên phát: viêm não xuất hiện khi virus/vi khuẩn trực tiếp gây tổn thương não (có thể cả màng não và tủy sống). Bệnh có thể xuất hiện vào bất cứ thời gian nào trong năm (viêm não tản phát) hoặc có thể xuất hiện theo mùa đôi khi thành dịch (viêm não dịch tễ).
Viêm não thứ phát (viêm não sau nhiễm trùng): trước tiên virus/vi khuẩn gây bệnh ở cơ quan khác ngoài hệ thần kinh trung ương. Sau đó, do sai sót của phản ứng miễn dịch của người bệnh, các phản ứng miễn dịch chống tác nhân gây bệnh cũng chống lại các tế bào não bình thường. Các viêm não thứ phát thường xảy ra sau nhiễm trùng tiền phát từ 2 đến 3 tuần. Viêm não liên quan đến vaccine (biến chứng của tiêm chủng vaccine virus sống giảm độc lực hoặc vaccine bất hoạt) cũng nằm trong cơ chế này.

2. PHÂN LOẠI THEO CĂN NGUYÊN

2.1. Viêm não cấp do nhiễm trùng

2.1.1. Do các virus

Do các virus lây từ người sang người: Adenovirus, Herpes simplex typ 1 typ 2 (HSV), Cytomegalovirus (CMV), Echovirus (ECHO), Enterovirus (EV), Influenza A, B, Sởi, quai bị, Hepatitis B virus (HBV)…
Do các virus lây từ ve, muỗi (điển hình là nhóm Arbo viruses: viêm não Nhật Bản,…).
Do các virus lây từ động vật máu nóng (như virus dại, virus viêm não St. Louis…).

Những virus chính gây viêm não cấp được liệt kê trên thế giới là:

Nhóm Arbovirus (chiếm phần quan trọng nhất)

Virus viêm não Nhật Bản (Châu Á).
Virus viêm não St. Louis (Bắc và nam châu Mỹ).
Virus viêm não ngựa (Equine encephalitis virus) (Bắc và Nam châu Mỹ).
Virus viêm não La Crosse (Châu Mỹ, châu Âu, châu Á).
Các virus gây sốt xuất huyết (Dengue, Hantavirus).
Virus viêm não ngựa miền Đông (Châu Mỹ).
Virus viêm não ngựa miền Tây (Châu Mỹ).
Virus viêm não ngựa Venezuelan (Trung và Nam châu Mỹ, Florida).
Viêm não Murray Valley (châu Úc).
Virus viêm Tây sông Nin (Bắc Mỹ, châu Âu, châu Phi và châu Á).
Virus viêm não Powassan (Bắc Mỹ – Canada).

Các loại virus khác

Enterovirus (EV).
Nhóm Herpes (Herpes simplex virus (HSV), Herpes zoster…).
Nhóm virus cúm.
EBV (Epstein-Barr virus), CMV.
Sởi.
Thủy đậu.
Virus dại.
Virus gây viêm màng não tăng lympho bào.
Virus quai bị (Mumb virus).
Viêm não virus do ve truyền.

Cần lưu ý rằng căn nguyên gây viêm não chủ yếu là do virus, nhưng các virus cụ thể rất khác nhau theo từng vùng địa lý, khí hậu và từng châu lục.

2.1.2. Viêm não do vi khuẩn và Rickettsia

Các vi khuẩn gây viêm màng não: Neisseria meningitidis, Hib, pneumoniae, Listeria…
Các vi khuẩn không đặc hiệu: chủ yếu là Mycoplasma pneumoniae.
Các vi khuẩn khác: Borrelia burgdorferi (gây bệnh Lyme), Bartonella henselae (gây bệnh mèo cào), lao, giang mai, thương hàn ( typhi), bệnh xoắn khuẩn Leptospira…
Các Rickettsia.

2.1.3. Viêm não do ký sinh trùng

Viêm não do đơn bào amip (Granulomatous amoebic encephalitis, Naegleria fowleri, amip não người…).
Sốt rét ác tính thể não (Fulminant malaria).
Viêm não do Toxoplasma (ở trẻ sơ sinh hoặc trẻ suy giảm miễn dịch).
Viêm màng não tăng bạch cầu ái toan do Angiostrongylus cantonensis.
Viêm não màng não do nấm Cryptococcus neoformans ở trẻ suy giảm miễn dịch, HIV/AIDS…

2.2. Viêm não do các căn nguyên khác

2.2.1. Các căn nguyên liên quan đến bệnh chuyển hóa, di truyền

Các bệnh rối loạn chuyển hóa mang tính chất gia đình, bẩm sinh: các rối loạn chuyển hóa acid hữu cơ, bệnh thiếu hụt acetyl coenzyme A dehydrogenase chuỗi trung bình (thiếu hụt MCAD)…
Các bệnh não do rối loạn chuyển hóa: hội chứng Reye, bệnh não xám Wernicke do rượu, viêm não chất trắng sau tiêu chảy.

2.2.2. Các căn nguyên liên quan đến bệnh lý miễn dịch và ngộ độc

Viêm não tự miễn: hầu hết viêm não xảy ra do cơ thể sinh kháng thể chống lại kháng nguyên màng tế bào thần kinh – đại đa số là kháng thể kháng receptor N-methyl D-aspartate (anti-NMDA receptor encephalitis).
Viêm não tủy rải rác cấp tính – ADEM: là thể bệnh hay gặp trong viêm não sau nhiễm trùng và viêm não liên quan đến vaccine.
Viêm não Limbic: bệnh viêm não bán cấp tự miễn, một số trường hợp liên quan đến các khối u ác tính (như carcinoma phổi).
Viêm não Rasmussen: viêm não một bên bán cầu, hiếm gặp, thường được coi nguyên nhân gây bệnh là do các rối loạn tự miễn dịch, mặc dù tổn thương chủ yếu một bên bán cầu, triệu chứng nổi trội là co giật khu trú.
Viêm não sau tiêm vaccine.
Nhóm viêm não do nhiễm độc: ở Việt Nam hay gặp nhất là ngộ độc chì cấp tính ở trẻ bú mẹ, do dùng thuốc cam với nồng độ chì vượt ngưỡng cho phép.

2.2.3. Nhóm không xác định được căn nguyên

Vẫn còn một tỷ lệ đáng kể trẻ mắc bệnh viêm não nhưng không xác định được căn nguyên gây bệnh.

3. VÀI NÉT VỀ SINH BỆNH HỌC VIÊM NÃO DO VIRUS

3.1. Đường lây truyền

Sau khi virus xâm nhập vào cơ thể qua các con đường khác nhau (đường hô hấp, đường tiêu hóa, qua vết cắn, qua côn trùng đốt, v.v.), các virus có thể xâm nhập vào hệ thần kinh trung ương qua đường máu, qua hạch bạch huyết, theo dẫn truyền dây thần kinh…

Theo đường máu: các Arbovirus, virus EV71 và hầu hết các vi khuẩn.
Theo đường dây thần kinh: virus dại, HSV, amip ăn não người (Naegleria fowleri).

3.2. Cơ chế gây tổn thương của tác nhân gây bệnh

Tác nhân gây bệnh (chủ yếu là virus) trực tiếp xâm nhập vào tế bào thần kinh gây ly giải tế bào và rối loạn chức năng tế bào, gây phản ứng viêm tại chỗ và có thể gây đáp ứng viêm hệ thống.
Do hậu quả của phản ứng viêm sẽ gây phù nề, xâm nhập tế bào viêm, rối loạn mạch…
Phản ứng miễn dịch của cơ thể chống lại virus đang hiện diện trong tế bào nhằm tiêu diệt virus nhưng cũng có thể góp phần gây tổn hại tế bào thần kinh.

Hậu quả của các phản ứng này có thể gây các biến chứng xuất huyết, hoại tử và thoái hóa tổ chức thần kinh (thường giai đoạn muộn). Ngoài ra tế bào thần kinh còn bị tổn thương do hậu quả của thiếu oxy não, rối loạn điện giải, toan kiềm nặng…

Các triệu chứng lâm sàng và biểu hiện thần kinh bệnh lý xuất hiện sau nhiễm trùng não là do hậu quả của tổn thương trực tiếp tế bào thần kinh hoặc do phản ứng miễn dịch của cơ thể, hoặc cả 2 cơ chế.

3.3. Các tổn thương cơ bản ở tổ chức thần kinh trung ương

Có 4 loại tổn thương cơ bản thường xuất hiện theo thứ tự thời gian là: phù nề tổ chức não (khu trú hoặc lan tỏa); xâm nhập tế bào viêm và tăng sinh nội mạc; xuất huyết (thường rải rác/hoại tử; cuối cùng là thoái hóa tổ chức (hai tổn thương sau thường không xuất hiện ở các thể nhẹ).

4. DỊCH TỄ

Tùy theo loại virus, các yếu tố dịch tễ sẽ khác nhau theo nguồn bệnh, vector truyền bệnh, địa dư, mùa, tuổi, giới, chu kỳ dịch, tính chất dịch:

Viêm não Nhật Bản: lưu hành ở hầu hết các địa phương nước ta, nhưng gặp nhiều hơn ở miền Bắc thường gây dịch vào các tháng 5, 6, 7; gặp nhiều nhất ở lứa tuổi từ 2 đến 6 tuổi truyền qua trung gian muỗi đốt.
Viêm não cấp do các virus đường ruột: bệnh xảy ra quanh năm nhưng nhiều hơn ở các tháng 3 đến 6; thường gặp ở trẻ nhỏ và lây truyền qua đường tiêu hóa, căn nguyên hay gặp nhất là EV71.
Viêm não cấp do virus Herpes simplex: bệnh xảy ra quanh năm, thường gặp ở trẻ trên 2 tuổi (HSV typ 1). Trẻ sơ sinh có thể mắc bệnh viêm não do HSV typ 2.
Các loại virus khác ít gặp hơn có thể xảy ra rải rác quanh năm với các bệnh cảnh đặc thù theo từng loại, như các virus cúm, sởi, quai bị, Rubella, Adenovirus, EBV, HIV, CMV…

5. CÁC DẤU HIỆU LÂM SÀNG VÀ CẬN LÂM SÀNG

5.1. Lâm sàng

5.1.1. Giai đoạn khởi phát

– Sốt: là triệu chứng phổ biến nhất, xảy ra đột ngột, thường sốt liên tục 39–40°C, nhưng cũng có thể sốt không cao.

– Nhức đầu, quấy khóc, kích thích hoặc dở dại.

– Buồn nôn, nôn.

Có thể có các triệu chứng khác tùy theo loại virus như:

Ho, chảy nước mũi.
Tiêu chảy, phân không có nhầy, máu.
Phát ban: mẩn đỏ, bóng nước hoặc ban ở lòng bàn tay, bàn chân kèm loét miệng (bệnh tay chân miệng có viêm não – do Enterovirus 71).

5.1.2. Giai đoạn toàn phát

Sau giai đoạn khởi phát, các biểu hiện thần kinh sẽ nhanh chóng xuất hiện:

Rối loạn tri giác từ nhẹ đến nặng như: ngủ gà, li bì, lơ mơ đến hôn mê.
Thường có co giật.
Có thể có các dấu hiệu thần kinh khác: dấu hiệu màng não, các dấu hiệu thần kinh khu trú (liệt nửa người hoặc tứ chi), tăng hoặc giảm trương lực cơ…
Có thể có suy hô hấp, phù phổi cấp, suy tim hoặc sốc.

5.1.3. Các thể lâm sàng

Thể tối cấp: sốt cao liên tục, co giật, hôn mê sâu, suy hô hấp, trụy mạch và dẫn đến tử vong nhanh.
Thể cấp tính: diễn biến cấp với các biểu hiện lâm sàng nặng, điển hình.
Thể nhẹ: rối loạn tri giác mức độ nhẹ và phục hồi nhanh chóng.

5.2. Cận lâm sàng

5.2.1. Dịch não tủy

Xét nghiệm dịch não tủy có ý nghĩa quan trọng cho chẩn đoán, vì vậy cần được chỉ định xét nghiệm dịch não tủy sớm khi nghi ngờ.

Dịch trong, áp lực bình thường hoặc tăng.
Tế bào bình thường hoặc tăng từ vài chục đến vài trăm/mm³, chủ yếu là bạch cầu đơn nhân.
Protein bình thường hoặc tăng (thường tăng nhẹ trong viêm não Nhật Bản), glucose và muối bình thường.

Chú ý:

Nên gửi dịch não tủy để làm các xét nghiệm đặc hiệu chẩn đoán xác định căn nguyên virus (như các xét nghiệm PCR, ELISA đặc hiệu, phân lập virus…).
Không nên chọc dò dịch não tủy trong trường hợp có dấu hiệu tăng áp lực nội sọ có nguy cơ gây tụt kẹt não, đang sốc, suy hô hấp hay suy tuần hoàn nặng.

5.2.2. Máu

Công thức máu: số lượng bạch cầu tăng nhẹ hoặc bình thường. Nếu do căn nguyên ký sinh trùng có thể thấy tăng bạch cầu ái toan.
Điện giải đồ và đường huyết thường trong giới hạn bình thường. Các chỉ số sinh hóa khác thường bình thường, chỉ biến đổi trong những viêm não do căn nguyên đặc biệt hoặc các biến chứng của bệnh.

5.2.3. Các xét nghiệm xác định nguyên nhân

Tìm kháng thể IgM đặc hiệu cho từng loại căn nguyên bằng kỹ thuật thử nghiệm miễn dịch gắn enzym (ELISA): IgM viêm não Nhật Bản.
Tìm kháng nguyên đặc hiệu cho từng loại căn nguyên bằng kỹ thuật phản ứng khuếch đại chuỗi polymerase (PCR): PCR HSV, EV71, CMV, EBV…
Phân lập virus từ dịch não tủy, máu, bọng nước ở da, dịch mũi họng, phân.

5.2.4. Các xét nghiệm khác (chỉ định khi cần thiết)

Điện não đồ: không có nhiều ý nghĩa cho chẩn đoán căn nguyên nhưng góp phần chẩn đoán định khu tổn thương, chẩn đoán phân biệt và xác định một số biến chứng.
Chụp cắt lớp vi tính hoặc chụp cộng hưởng từ sọ não, tủy sống.
Chụp tim phổi.

6. CHẨN ĐOÁN

6.1. Chẩn đoán xác định

6.1.1. Chẩn đoán xác định viêm não

Chủ yếu dựa vào bệnh cảnh lâm sàng: có các triệu chứng do tổn thương tổ chức não cấp tính – thường gặp nhất là đau đầu, rối loạn tri giác, co giật và tình trạng viêm (có thể kèm theo các triệu chứng của tủy sống, màng não, rễ và dây thần kinh). Các dấu hiệu về dịch tễ học, cận lâm sàng cũng đóng góp quan trọng cho chẩn đoán những trường hợp không điển hình.

Năm 2012, Hiệp hội Viêm não quốc tế đã thống nhất đưa ra tiêu chuẩn về viêm não và bệnh não do căn nguyên nhiễm trùng hoặc tự miễn gồm 1 tiêu chuẩn chính và 6 tiêu chuẩn phụ:

Tiêu chuẩn chính (bắt buộc): bệnh nhân có thay đổi ý thức ở các mức độ (suy giảm ý thức, li bì hoặc thay đổi tính cách) kéo dài ≥ 24 giờ mà không xác định được nguyên nhân nào khác.
Tiêu chuẩn phụ:
- Sốt ≥ 38°C trong 72 giờ trước hoặc sau khi xuất hiện triệu chứng.
- Co giật toàn thể hoặc cục bộ không hoàn toàn do các rối loạn thần kinh trước đó.
- Các dấu hiệu thần kinh khu trú mới xuất hiện.
- Số lượng tế bào bạch cầu trong dịch não tủy ≥ 5/mm³.
- Sự bất thường nhu mô não trên phim chẩn đoán hình ảnh xuất hiện mới hoặc khởi phát cấp tính.
- Bất thường về điện não phù hợp với viêm não mà không phải do các nguyên nhân khác.

Nếu 1 tiêu chuẩn chính + 2 tiêu chuẩn phụ: có thể viêm não.

Nếu 1 tiêu chuẩn chính + ≥ 3 tiêu chuẩn phụ: khả năng cao là viêm não hoặc chẩn đoán xác định viêm não.

6.1.2. Chẩn đoán xác định căn nguyên

Dựa theo việc xác định được căn nguyên (trực tiếp hoặc gián tiếp) trong dịch não tủy (là chủ yếu), có thể trong các dịch cơ thể hoặc tổ chức.

6.2. Chẩn đoán phân biệt

Cần chẩn đoán phân biệt với các bệnh thần kinh sau đây:

Co giật do sốt.
Viêm màng não nhiễm khuẩn.
Viêm màng não do lao.
Ngộ độc cấp.
Chảy máu não – màng não.
Động kinh.

7. ĐIỀU TRỊ

7.1. Nguyên tắc điều trị

7.1.1. Bảo đảm các chức năng sống

Bảo đảm thông khí, chống suy hô hấp, chống các rối loạn tuần hoàn, sốc, trụy mạch.
Chống phù não.

7.1.2. Điều trị triệu chứng

Hạ nhiệt.
Chống co giật.
Điều chỉnh rối loạn nước, điện giải, đường huyết (nếu có).

7.1.3. Chăm sóc và điều trị hỗ trợ

Đảm bảo chăm sóc và dinh dưỡng.
Phục hồi chức năng sớm.
Phòng và chống bội nhiễm; nhiễm khuẩn bệnh viện.

7.1.4. Điều trị nguyên nhân

7.2. Điều trị cụ thể

7.2.1. Bảo đảm thông khí, chống suy hô hấp

– Luôn bảo đảm thông đường hô hấp: đặt trẻ nằm ngửa, kê gối dưới vai, đầu ngửa ra sau và nghiêng về một bên, hút đờm dãi khi có hiện tượng xuất tiết, ứ đọng.

– Nếu suy hô hấp:

+ Thở oxy:

Chỉ định: co giật, suy hô hấp, độ bão hòa oxy máu động mạch (SaO₂) dưới 90% (nếu đo được).
Phương pháp: thở oxy qua ống thông, lưu lượng 1–3 lít/phút hoặc qua mặt nạ với liều lượng 5–6 lít/phút – tùy theo lứa tuổi và mức độ suy hô hấp.

+ Đặt nội khí quản và thở máy: khi có ngừng thở hoặc cơn ngừng thở, thất bại khi thở oxy, SpO₂ dưới 85% kéo dài.

7.2.2. Chống phù não

Chỉ định: khi có các dấu hiệu của phù não như nhức đầu kèm theo dấu hiệu kích thích, vật vã hoặc li bì, hôn mê (có thể kèm theo phù gai thị, đồng tử không đều, liệt khu trú; co cứng; nhịp thở không đều; mạch chậm kèm theo huyết áp tăng…).
Phương pháp:
- Tư thế nằm: đầu cao 15–30 độ.
- Thở oxy: khi thở máy cần tăng thông khí và giữ PaO₂ từ 90–100 mmHg và PaCO₂ từ 30–35 mmHg.
- Dung dịch manitol 20%: liều 0,5 g/kg (2,5 ml/kg) truyền tĩnh mạch 15–30 phút. Có thể truyền nhắc lại sau 8 giờ nếu có dấu hiệu phù não nhưng không quá ba lần trong 24 giờ và không quá ba ngày. Không dùng manitol trong trường hợp sốc, phù phổi.
- Khi truyền cần theo dõi lâm sàng và điện giải đồ (nếu có điều kiện) để phát hiện dấu hiệu quá tải và rối loạn điện giải. Đối với trẻ nhỏ dưới 3 tháng sau truyền manitol có thể cho truyền chậm dung dịch Ringer lactat với liều 20–30 ml/kg.
- Có thể dùng dexamethason liều 0,15–0,20 mg/kg tiêm tĩnh mạch chậm cho mỗi 6 giờ trong một vài ngày đầu.

7.2.3. Chống sốc

Nếu có tình trạng sốc, cần truyền dịch theo phác đồ chống sốc – có thể sử dụng dopamin truyền tĩnh mạch, liều bắt đầu từ 5 mg/kg/phút và tăng dần, tối đa không quá 15 mg/kg/phút, có thể sử dụng dobutamin nếu có viêm cơ tim.

7.2.4. Hạ nhiệt

Cho trẻ uống đủ nước, nới rộng quần áo, tã lót và chườm mát.
Nếu sốt trên 38°C hạ nhiệt bằng paracetamol 10–15 mg/kg/lần, uống hoặc đặt hậu môn (có thể nhắc lại sau 6 giờ, ngày 4 lần nếu còn sốt); trường hợp sốt trên 40°C hoặc không hiệu quả có thể tiêm propacetamol (Prodafalgan) 20–30 mg/kg/lần tiêm tĩnh mạch.

7.2.5. Chống co giật

Diazepam: sử dụng theo một trong các cách dưới đây:

Đường tĩnh mạch: liều 0,2–0,3 mg/kg, tiêm tĩnh mạch chậm (chỉ thực hiện ở cơ sở có điều kiện hồi sức vì có thể gây ngừng thở).
Đường tiêm bắp: liều 0,2–0,3 mg/kg.
Đường trực tràng: liều 0,5 mg/kg.
Nếu sau 10 phút vẫn còn co giật: cho liều diazepam lần thứ hai.
Nếu vẫn tiếp tục co giật: cho liều diazepam lần thứ ba, hoặc phenobarbital (Gardenal) 10–15 mg/kg pha loãng với dung dịch dextrose 5% truyền tĩnh mạch chậm trong 30 phút. Sau đó dùng liều duy trì 5–8 mg/kg/24 giờ chia ba lần, tiêm bắp hoặc chuyển tới khoa điều trị tích cực.

7.2.6. Điều chỉnh rối loạn điện giải, đường huyết

Bồi phụ đủ nước và điện giải (thận trọng khi có dấu hiệu nghi ngờ phù phổi). Sử dụng dung dịch natri clorua và glucose đẳng trương.
Điều chỉnh rối loạn điện giải và thăng bằng kiềm toan dựa vào điện giải đồ và khí máu (lượng dịch truyền tĩnh mạch thường hạn chế trong các trường hợp có phù).

7.2.7. Đảm bảo dinh dưỡng và chăm sóc, phục hồi chức năng

Dinh dưỡng

Cung cấp thức ăn dễ tiêu, năng lượng cao, đủ muối khoáng và vitamin, đảm bảo cung cấp 50–60 Kcal/kg/ngày.
Cố gắng duy trì bú mẹ. Nếu trẻ không bú được phải vắt sữa mẹ và tổ chức thìa nhỏ hoặc ăn bằng ống thông mũi – dạ dày (chia làm nhiều bữa hoặc nhỏ giọt liên tục).
Nếu trẻ không tự ăn được: cho ăn qua ống thông mũi – dạ dày hay nuôi dưỡng qua truyền tĩnh mạch. Nên bổ sung vitamin C, vitamin nhóm B.

Chăm sóc và theo dõi

Chú ý chăm sóc da, miệng, thường xuyên thay đổi tư thế để tránh tổn thương do đè ép gây loét và vỗ rung để tránh xẹp phổi và viêm phổi do ứ đọng đờm dãi.
Hút đờm dãi thường xuyên.
Chống táo bón và chống bí tiểu tiện, (nhưng nên hạn chế thông tiểu vì có nguy cơ gây bội nhiễm).
Thường xuyên theo dõi các dấu hiệu sinh tồn, mức độ tri giác; các dấu hiệu phù não; SaO₂, điện giải đồ và đường huyết.

Điều trị phục hồi chức năng: cần tiến hành sớm khi trẻ ổn định lâm sàng hoặc khi có di chứng.

7.3. Điều trị nguyên nhân

Việc điều trị đặc hiệu theo nguyên nhân phải dựa theo căn nguyên được xác định. Tuy nhiên, trên thực tế để đảm bảo cho hiệu quả điều trị đặc hiệu, các thuốc đặc hiệu phải được chỉ định sớm khi nghi ngờ trong khi chờ đợi việc khẳng định căn nguyên trên xét nghiệm theo 3 nguyên tắc sau:

– Acyclovir nên được chỉ định sớm khi xác định hoặc có dấu hiệu nghi ngờ viêm não do HSV. Liều acyclovir:

Sơ sinh < 4 tháng: liều 20 mg/kg mỗi 8 giờ.
4 tháng–12 tuổi: 10–15 mg/kg mỗi 8 giờ.
>12 tuổi: 10 mg/kg mỗi 8 giờ.

Thời gian điều trị: ít nhất 14 ngày.

– Các điều trị đặc hiệu theo nguyên nhân khác (điều trị theo kinh nghiệm) cũng có thể bắt đầu dựa theo các yếu tố dịch tễ và lâm sàng đặc hiệu, bao gồm cả sử dụng kháng sinh.

– Trên những bệnh nhân nghi ngờ viêm não do Rickettsia hoặc do bọ ve đốt (Rickettsial hoặc nhiễm trùng do Ehrlichia) nên điều trị doxycycline hoặc chloramphenicol sớm.

8. PHÒNG BỆNH

8.1. Vệ sinh phòng bệnh

Vệ sinh cá nhân, nằm màn chống muỗi đốt.
Vệ sinh ăn uống để tránh lây nhiễm mầm bệnh qua đường tiêu hóa.
Vệ sinh ngoại cảnh, không nuôi gia súc gần nhà, gần khu dân cư.
Diệt côn trùng, tiệt trừ trung gian truyền bệnh, diệt bọ gậy, diệt muỗi.

8.2. Tiêm chủng

8.2.1. Tiêm phòng viêm não Nhật Bản

Tiêm dưới da.
Liều lượng: 0,5 ml cho trẻ dưới 5 tuổi; 1 ml cho trẻ trên 5 tuổi.
- Mũi 1: bắt đầu tiêm.
- Mũi 2: 7 ngày sau mũi 1.
- Mũi 3: 1 năm sau mũi 2.

Tiêm nhắc lại sau 3–4 năm.

8.2.2. Tiêm chủng vaccin bại liệt, sởi, quai bị, thủy đậu theo lịch tiêm chủng

Cập nhật thông tin mới nhất về kiến thức y học và test y học tại facebook TEST Y HỌC

Tham gia nhóm zalo: Tài Liệu Y Học Tổng Hợp

Ôn thi nội trú, sau đại học TẠI ĐÂY