Viêm Ruột Thừa

Bài 20

VIÊM RUỘT THỪA

Mục lục

1. ĐẠI CƯƠNG

Viêm ruột thừa là cấp cứu hay gặp nhất trong bệnh lý ngoại khoa ổ bụng. Tại Hoa Kỳ, hàng năm có khoảng 1% các trường hợp phẫu thuật là do viêm ruột thừa. Ở Việt Nam, theo Tôn Thất Bách và cộng sự, từ năm 1980-1984, viêm ruột thừa chiếm 53,38% các trường hợp mổ cấp cứu do bệnh lý bụng tại Bệnh viện Hữu nghị Việt Đức. Bệnh rất hiếm gặp ở trẻ em dưới 3 tuổi, tăng dần và hay gặp nhất ở thanh thiếu niên, sau đó tỷ lệ gặp giảm dần theo tuổi nhưng không hiếm gặp ở người già. Tỷ lệ nam/nữ ở người trẻ là 2/3, sau đó giảm dần và ở người già tỷ lệ này là 1/1. Cần phải nghĩ đến viêm ruột thừa trước bất cứ bệnh nhân nào đến khám do đau bụng. Triệu chứng lâm sàng của bệnh viêm ruột thừa rất đa dạng, thay đổi tùy theo từng bệnh nhân nên có thể nhầm với những bệnh khác, dẫn đến chẩn đoán sai hay muộn. Mondor đã đề nghị gọi là “những bệnh viêm ruột thừa”.

Chẩn đoán viêm ruột thừa cho tới nay vẫn phải dựa chủ yếu vào thăm khám và theo dõi lâm sàng, tất cả các phương pháp cận lâm sàng chỉ có tác dụng tham khảo. Điều trị viêm ruột thừa chỉ có một phương pháp duy nhất là phẫu thuật cắt bỏ ruột thừa trước khi nó bị vỡ hay hoại tử.

Việc phòng các biến chứng của bệnh viêm ruột thừa chủ yếu dựa vào việc tuyên truyền, giáo dục trong cộng đồng cách phát hiện sớm bệnh viêm ruột thừa trước các trường hợp đau bụng ở vùng hố chậu phải.

2. GIẢI PHẪU RUỘT THỪA

Ruột thừa, hồi tràng và đại tràng lên thời kỳ bào thai đều có nguồn gốc từ ruột giữa (midgut). Ruột thừa xuất hiện đầu tiên vào tuần thứ tám của thai kỳ rồi cùng manh tràng xoay dần và cố định ở hố chậu phải. Ruột thừa khi sinh nằm ở chỗ chụm lại của ba dải cơ dọc, dưới góc hồi manh tràng 2-3 cm. Về mặt bào thai học, ruột thừa là phần nối tiếp với đáy manh tràng, do phần này bị thoái hóa dần tạo thành. Trong quá trình phát

Trong quá trình phát triển của trẻ em, phần trước và bên phải manh tràng phát triển nhanh hơn, làm gốc ruột thừa xoay dần ra sau và vào trong tới vị trí hay gặp ở người lớn.

Ruột thừa bình thường ở người lớn dài khoảng 8-10 cm. Thành ruột thừa gồm lớp thanh mạc bọc ngoài, lớp cơ rất mỏng gồm lớp dọc do ba dải cơ dọc của manh tràng dàn mỏng, lớp cơ vòng tiếp nối với cơ của manh tràng. Có thể dựa vào chỗ hợp lại của ba dải cơ dọc ở manh tràng để xác định gốc ruột thừa. Lớp dưới niêm mạc gồm các nang bạch huyết, chỉ có rất ít khi mới sinh, phát triển mạnh từ 12-20 tuổi, từ 30 tuổi trở lên số nang này thoái hóa dần và hầu như mất hết sau 60 tuổi. Lòng ruột thừa hẹp được lợp bởi tế bào biểu mô đại tràng.

Hình 1. Ruột thừa và các động mạch vùng manh tràng

Động mạch ruột thừa bắt nguồn từ nhánh hồi manh đại tràng, một nhánh của động mạch mạc treo tràng trên. Động mạch này đi sau quai tận hồi tràng, nằm trong mạc treo để cấp máu cho ruột thừa. Phần gốc ruột thừa luôn nằm hằng định so với manh tràng. Phần đầu ruột thừa thay đổi tùy từng người nhưng đa số nằm trong phúc mạc. Có khoảng 5% ruột thừa nằm ngoài phúc mạc, ở sau manh tràng. Nếu quá trình quay của ruột trong thời kỳ bào thai có rối loạn, manh tràng và ruột thừa có thể nằm lạc vị trí ở trong khoảng từ góc lách tới hố chậu phải. Trường hợp đảo ngược phủ tạng thì ruột thừa nằm ở hố chậu trái.

3. SINH LÝ BỆNH

Viêm ruột thừa gây ra do nhiễm khuẩn trong lòng ruột thừa bị bít tắc. Sự quá sản tổ chức lympho ở thành ruột thừa là nguyên nhân chính gây tắc lòng ruột thừa. Ngoài ra, có thể gặp các nguyên nhân gây tắc khác như sỏi phân, ký sinh trùng (giun đũa chui vào ruột thừa), các dị vật (hạt quả)… Khi lòng ruột thừa bị tắc sẽ gây nên ứ đọng dịch tiết, dẫn tới tăng áp lực trong lòng ruột thừa, ứ trệ tuần hoàn là yếu tố thuận lợi để vi khuẩn phát triển, chuyển chất tiết thành mủ. Quá trình viêm tiến triển thành hai giai đoạn:

  • Giai đoạn đầu: Quá trình này gây viêm, phù nề và có những nốt loét ở niêm mạc ruột thừa. Khi mổ thấy trong ổ bụng có dịch tiết trong, vô khuẩn ở vùng hố chậu phải. Ruột thừa sưng to, mất bóng, các mạch máu giãn to tương ứng với giai đoạn viêm ruột thừa sung huyết. Nếu quá trình viêm tiếp tục phát triển thì càng làm tăng áp lực trong lòng ruột thừa, dẫn tới ứ trệ tuần hoàn tĩnh mạch vành mạch và thiếu máu nuôi dưỡng, tạo điều kiện tốt cho vi khuẩn phát triển ra thành ruột thừa. Trong giai đoạn này, khi mổ sẽ thấy trong ổ bụng có dịch đục, ruột thừa viêm mộng, có giả mạc xung quanh, trong lòng chứa mủ, tương ứng với giai đoạn viêm ruột thừa mủ. Trong trường hợp mạch máu ruột thừa bị tắc do huyết khối vì nhiễm vi khuẩn yếm khí, sẽ dẫn tới hoại tử ruột thừa. Khi mổ thấy trên ruột thừa có những nốt hoại tử hay toàn bộ ruột thừa có màu cỏ úa, mủn nát.
  • Giai đoạn cuối: Ruột thừa bị thủng, dẫn tới mủ và nước phân chảy vào ổ bụng. Nếu được khu trú lại bởi tổ chức xung quanh như ruột, mạc nối và phúc mạc thành bụng dính lại sẽ tạo thành ổ áp xe ruột thừa. Trong trường hợp mủ chảy vào ổ bụng tự do sẽ gây viêm phúc mạc toàn thể. Một số trường hợp ruột thừa viêm chưa vỡ, các tổ chức xung quanh cũng phản ứng, tạo ra lớp bao vây hình thành đám quanh ruột thừa.

Diễn tiến của quá trình viêm ruột thừa tùy thuộc vào bốn yếu tố:

  • Thể tích các chất trong lòng ruột thừa (dịch, khí, chất rắn…).
  • Mức độ tắc nghẽn (tắc hoàn toàn hay không hoàn toàn).
  • Mức độ xuất tiết của niêm mạc ruột thừa.
  • Tính đàn hồi của thành mạc ruột thừa.

4. GIẢI PHẪU BỆNH

Quá trình viêm ruột thừa từ khi bắt đầu tới khi xảy ra biến chứng trải qua nhiều hình thái khác nhau, có thể quan sát trên đại thể và vi thể.

  • Viêm xuất tiết: Đại thể thấy thành ruột thừa phù nề, sung huyết, mạch máu cương tụ. Trên vi thể thấy bạch cầu xâm nhập lớp dưới niêm mạc, tuy nhiên cấu trúc của niêm mạc vẫn nguyên vẹn.
  • Viêm mủ: Đại thể thấy ruột thừa sưng to, thành dày, đỏ sẫm, có giả mạc bám xung quanh. Vi thể thấy thành ruột thừa loét, áp xe, xâm nhập bạch cầu lan tràn lớp dưới niêm mạc,
  • Viêm hoại tử: Đại thể thấy thành ruột thừa như lá úa, có nhiều điểm hoại tử đen, dễ mủn; ổ bụng có dịch thối, đầy dịch có vi khuẩn. Vi thể thấy viêm và hoại tử hoàn toàn thành ruột thừa.
  • Thủng: Các điểm hoại tử mủn nát làm dịch tiêu hóa, phân trong lòng ruột thừa chảy vào ổ bụng gây viêm phúc mạc khu trú hoặc toàn thể. Vi thể thấy thành ruột thừa loét, chảy máu và hoại tử, xâm nhập nhiều bạch cầu và đại thực bào trong tổ chức liên kết ở thành ruột thừa.

5. VI KHUẨN

Vi khuẩn trong ruột thừa bình thường tương tự như ở đại tràng, có nhiều loài vi khuẩn hiếu khí và kỵ khí khác nhau. Khi ruột thừa viêm hoại tử thủng thì thường phân lập được các chủng như Escherichia coli, Streptococcus viridans, Bacteroides, Pseudomonas spp. và một số chủng vi khuẩn khác. Trong trường hợp viêm ruột thừa cấp chưa hoại tử, nuôi cấy dịch màng bụng thường âm tính nhưng với những trường hợp ruột thừa thủng, nuôi cấy dịch màng bụng có nhiều khả năng dương tính hơn. Các chủng vi khuẩn có thể phân lập được trong viêm ruột thừa là:

  • Vi khuẩn kỵ khí (Anaerobic): Bacteroides fragilis, Bacteroides thetaiotaomicron, Bilophila wadsworthia, Peptostreptococcus spp.
  • Vi khuẩn hiếu khí (Aerobic): Escherichia coli, Streptococcus viridans, Group D streptococcus, Pseudomonas aeruginosa.

6. LÂM SÀNG

6.1. Triệu chứng cơ năng

  • Đau âm ỉ ở vùng hố chậu phải, lúc đầu có thể ở vùng trên rốn hay quanh rốn rồi khu trú dần ở vùng hố chậu phải.
  • Nôn, buồn nôn là dấu hiệu hay gặp, nhất là ở trẻ em.
  • Rối loạn tiêu hóa như chán ăn, táo bón, ỉa chảy cũng có thể gặp.
  • Bệnh nhân thấy người mệt mỏi, sốt.

6.2. Triệu chứng toàn thân

  • Sốt 37,5°C – 38°C. Trong trường hợp sốt cao hơn, cần phải nghĩ và tìm các nguyên nhân khác, nhất là viêm phần phụ ở phụ nữ hoặc viêm ruột thừa đã có biến chứng khi bệnh nhân tới khám muộn sau 24 giờ.
  • Hội chứng nhiễm khuẩn: về mặt hốc hác, môi khô, lưỡi bẩn.

6.3. Triệu chứng thực thể

Cần khám nhẹ nhàng, khám từ vùng không đau tới vùng đau để phát hiện các dấu hiệu bất thường của thành bụng:

– Phản ứng thành bụng: Khám nhẹ nhàng vùng hố chậu phải thấy cả thành bụng vùng này cứng hơn những vùng khác của ổ bụng. Càng ấn sâu xuống, cảm giác co cơ càng tăng, bệnh nhân đau phải nhăn mặt hay đẩy tay thầy thuốc ra.

– Tìm các điểm đau:

+ Điểm Mc Burney: Ở 1/3 ngoài đường nối gai chậu trước trên đến rốn.

+ Điểm đau trên mào chậu phải: Gặp ở viêm ruột thừa sau manh tràng.

– Dấu hiệu co cứng thành bụng vùng hố chậu phải: Thường là dấu hiệu của giai đoạn ruột thừa viêm tiến triển muộn.

– Tăng cảm giác da vùng hố chậu phải: Bệnh nhân rất đau khi mới chạm vào vùng này, gặp ở một số ít bệnh nhân.

– Thăm trực tràng hay thăm âm đạo ở phụ nữ thấy thành phải trực tràng hay bờ phải túi cùng âm đạo đau.

Hình 2. Các điểm đau ở hố chậu phải

– Các nghiệm pháp thăm khám viêm ruột thừa:

+ Schotkin-Blumberg: Bệnh nhân đau khi thầy thuốc đột ngột bỏ tay đang đè ở vùng hố chậu phải.

+ Rovsing: Bệnh nhân đau bên phải khi đẩy dồn hơi trong đại tràng từ bên trái sang bằng cách ép vào vùng hố chậu trái.

+ Sikovski: Bệnh nhân đau khi nằm nghiêng sang bên trái.

+ Obrasov: Thầy thuốc đứng bên phải, tay trái ấn hố chậu phải, tay phải nâng chân bệnh nhân gấp vào bụng sẽ gây đau, là dấu hiệu viêm ruột thừa sau manh tràng.

6.4. Cận lâm sàng

6.4.1. Xét nghiệm công thức máu

Bạch cầu tăng trên 10.000/mm³, chủ yếu là bạch cầu đa nhân trung tính. Tuy nhiên, bạch cầu không tăng song song với mức độ tổn thương ruột thừa. Một số bệnh nhân, nhất là người già, số lượng bạch cầu có thể hoàn toàn bình thường.

6.4.2. X-quang bụng không chuẩn bị

Không cho thấy dấu hiệu gì đặc biệt. Riêng ở trẻ nhũ nhi, dấu hiệu viêm ruột thừa muộn được phát hiện qua phim chụp bụng không chuẩn bị với hình ảnh nhiều mức nước hai của các quai ruột non tập trung ở hố chậu phải.

6.4.3. Siêu âm bụng

Có thể thấy ruột thừa to trên 6 mm, thành dày, có dịch quanh ruột thừa và thâm nhiễm mỡ xung quanh.

6.4.4. Chụp cắt lớp vi tính

Thấy kích thước ruột thừa to, thành dày, ngấm thuốc không đều hoặc thành ruột thừa không liên tục ở thì tiêm thuốc cản quang, có dịch và thâm nhiễm mỡ quanh ruột thừa.

6.4.5. Nội soi ổ bụng

Chẩn đoán trong những trường hợp khó, nhất là ở phụ nữ để phân biệt với các bệnh phụ khoa.

Hình 3. Viêm ruột thừa cấp trên siêu âm

Hình 4. Viêm ruột thừa cấp trên phim chụp cắt lớp

Hình 5. Phim MRI ở thì T2 trên phụ nữ có thai 6 tuần có ruột thừa kích thước 7 mm nằm cạnh túi thai lớn (GS)

7. CHẨN ĐOÁN

Chẩn đoán viêm ruột thừa cấp chủ yếu dựa vào dấu hiệu lâm sàng, bạch cầu và hình ảnh trên siêu âm ổ bụng. Năm 1986, Alvarado đề xuất thang điểm để chẩn đoán viêm ruột thừa gồm 8 dấu hiệu lâm sàng và xét nghiệm công thức máu, trong đó 6 dấu hiệu cho 1 điểm, 2 dấu hiệu cho 2 điểm, tổng là 10 điểm.

Bảng 1. Thang điểm Alvarado trong viêm ruột thừa

Toàn thân và thực thể (4 điểm)
Khám hố chậu phải đau Có (+2)/Không
Sốt nhẹ (37,3°C) Có (+1)/Không
Phản ứng hố chậu phải Có (+1)/Không
Cơ năng (3 điểm)
Đau hố chậu phải Có (+1)/Không
Chán ăn Có (+1)/Không
Buồn nôn hoặc nôn Có (+1)/Không
Xét nghiệm máu (3 điểm)
Bạch cầu > 10.000 Có (+2)/Không
Tăng bạch cầu đa nhân trung tính Có (+1)/Không

Cộng kết quả cho trong bảng cho 4 mức độ:

  • < 5 điểm: Không có viêm ruột thừa
  • 5-6 điểm: Nghi ngờ có viêm ruột thừa (thấp)
  • 7-8 điểm: Có khả năng cao viêm ruột thừa (trung bình)
  • 9-10 điểm: Có viêm ruột thừa (cao)

Thang điểm trên (bảng 1) gọi là thang điểm Alvarado nguyên bản. Một số tác giả thay dấu hiệu tăng bạch cầu đa nhân trung tính bằng dấu hiệu siêu âm có hình ảnh viêm ruột thừa. Tuy nhiên dấu hiệu siêu âm có viêm ruột thừa cũng chỉ cho 1 điểm. Điều này khẳng định chẩn đoán viêm ruột thừa chủ yếu dựa vào hỏi và thăm khám bệnh của người thầy thuốc, các dấu hiệu cận lâm sàng chỉ có giá trị tham khảo trong bệnh lý viêm ruột thừa.

Hình 6. Phác đồ chẩn đoán viêm ruột thừa

8. THỂ LÂM SÀNG

8.1. Thể lâm sàng theo cơ địa

8.1.1. Viêm ruột thừa ở trẻ em

  • Viêm ruột thừa ở lứa tuổi nhũ nhi: Rất hiếm gặp, chẩn đoán thường gặp nhiều khó khăn do trẻ chưa biết nói, khó hợp tác khi khám nên thường đến muộn khi đã viêm phúc mạc. Do đó khi trẻ nhũ nhi quấy khóc kèm theo sốt, nên nghĩ tới viêm ruột thừa, chụp bụng không chuẩn bị có dấu hiệu rất quan trọng là thấy nhiều hình mức nước – hơi tập trung ở hố chậu phải.
  • Viêm ruột thừa ở trẻ 2-5 tuổi: Khai thác bệnh sử vẫn còn khó khăn, vì vậy các dấu hiệu lâm sàng cần được chú ý thăm khám kỹ. Rất có thể bỏ sót chẩn đoán nếu trong chẩn đoán không có đủ các dấu hiệu điển hình. Những triệu chứng như sốt, ỉa chảy, nôn, trằn trọc quấy khóc, có chân bên phải gấp vào bụng, bụng trướng là những dấu hiệu rất hay gặp trong viêm ruột thừa. Thăm trực tràng một cách nhẹ nhàng thấy thành phải trực tràng đau rất có giá trị chẩn đoán vì nếu thăm trực tràng một cách thô bạo sẽ làm đứa trẻ đau đớn và khó đánh giá.

Hình 7. Vị trí ruột thừa khi có thai

8.1.2. Viêm ruột thừa ở phụ nữ có thai

– Trong 6 tháng đầu của thai kỳ thai nghén, triệu chứng viêm ruột thừa không có nhiều khác biệt so với phụ nữ bình thường. Trong 3 tháng cuối, tử cung to đẩy manh tràng lên cao và xoay ra ngoài nên điểm đau của ruột thừa bị đẩy lên cao và lệch ra sau lưng. Mặt khác, do ảnh hưởng của nội tiết tố nữ gây giữ nước nên làm giảm độ nhạy cảm của thành bụng nên dẫn tới khó chẩn đoán. Khi khám nên chú ý:

  • Đặt bệnh nhân nằm nghiêng trái để khám vùng hố chậu phải.
  • Bệnh nhân nằm ngửa, đẩy vào tử cung từ bên trái sẽ gây đau ở hố chậu phải.

– Cần lưu ý là tiến triển viêm ruột thừa ở người có thai rất nhanh chóng dẫn đến hoại tử vì vậy việc chẩn đoán đúng và chỉ định mổ sớm trước khi hoại tử là điều cần thiết để bảo vệ tính mạng cho người mẹ và thai nhi.

8.1.3. Viêm ruột thừa ở người già

Ở người già do quá trình lão hóa thường đi kèm với việc tăng kéo dài tình trạng viêm nên có sự mất cân bằng giữa viêm và đáp ứng kháng viêm. Do đó viêm ruột thừa ở người già thường gặp hai thể:

  • Thể u: Chán ăn, buồn nôn ít thường gặp nhưng ít nôn kèm đau ở vùng hố chậu phải. Phản ứng thành bụng ở người già kín đáo, hay gặp trướng bụng, ít khi có sốt. Khám có thể sờ thấy khối chắc ở hố chậu phải.
  • Thể tắc ruột: Bệnh nhân có dấu hiệu đau bụng cơn kèm theo có sốt. X-quang bụng thấy có quai ruột giãn, mức nước và hơi ở hố chậu phải hay tiểu khung.

Do đó, đối với người già, cần thăm khám toàn thân một cách kỹ càng và tiến hành các xét nghiệm cần thiết để phát hiện các bệnh kèm theo, từ đó lựa chọn phương pháp gây mê, thuốc điều trị sau mổ, thậm chí những thủ thuật kèm theo. Cần lưu ý các bệnh lý phối hợp, thường là bệnh tim mạch (cao huyết áp, loạn nhịp tim…), nội tiết (đái tháo đường…), tiết niệu (phì đại tuyến tiền liệt, suy giảm chức năng thận…).

8.2. Thể lâm sàng theo nguyên nhân

8.2.1. Viêm ruột thừa do ký sinh trùng

Hay gặp viêm ruột thừa do giun đũa ở trẻ em. Bệnh nhi vào viện vì đau bụng dữ dội, thường sau tẩy giun không đủ liều. Không sốt hay sốt nhẹ. Khám vùng hố chậu phải thấy đau, phản ứng nhẹ. Khi mổ có thể thấy ruột thừa ngọ nguậy, ruột non và có thể thấy giun thò ra ở đầu ruột thừa hoại tử.

8.2.2. Viêm ruột thừa do lao

Trên bệnh nhân đang điều trị lao hoặc không rõ tiền sử mắc lao. Bệnh diễn biến chậm, đau và phản ứng hố chậu phải không rõ rệt. Khi mổ thấy ruột thừa sưng to và rải rác có hạt màu trắng trên thành mạc ruột và phúc mạc, hạch mạc treo, có dịch vàng trong ổ bụng. Xét nghiệm giải phẫu bệnh thấy hình ảnh viêm lao đặc hiệu. Cần điều trị lao tích cực vì nguy cơ rò và bục mỏm ruột thừa cao.

8.3. Thể lâm sàng theo vị trí

8.3.1. Viêm ruột thừa ở trong hố chậu phải, trước hồi tràng

Bệnh nhân có dấu hiệu cơ năng như mô tả trong thể điển hình, khám thấy điểm McBurney đau, nghiệm pháp Rovsing có giá trị.

8.3.2. Ruột thừa nằm trong thành mạc hồi tràng

Bệnh nhân thấy đau vùng hố chậu phải quặn từng cơn, kèm ỉa chảy.

Hình 8. Các vị trí của ruột thừa

8.3.3. Viêm ruột thừa sau manh tràng

Đau lan ra sau lưng, khi khám thấy hố chậu phải đau không rõ. Đôi khi thấy chân phải có lại do kích thích cơ đái chậu. Ấn điểm trên mào chậu bệnh nhân đau chói, không có dấu hiệu phúc mạc, nghiệm pháp Obrazov đau.

8.3.4. Viêm ruột thừa tiểu khung

Thường có dấu hiệu về tiết niệu như đái rắt, đái buốt. Khi khám bụng thấy điểm đau lệch xuống thấp ở hố chậu phải hoặc đau trên xương mu. Thăm trực tràng hay âm đạo rất quan trọng để chẩn đoán.

8.3.5. Viêm ruột thừa dưới gan

Khám hố chậu phải không đau nhưng thấy đau và phản ứng thành bụng ở dưới gan.

8.3.6. Viêm ruột thừa bên trái

Ở người đảo ngược phủ tạng. Khi bệnh nhân đau hố chậu trái kèm theo sốt cần chú ý thăm khám toàn thân để phát hiện ruột thừa nằm ở bên trái.

8.3.7. Viêm ruột thừa trong bao thoát vị

Tránh nhầm với thoát vị nghẹt.

8.4. Thể lâm sàng theo tiến triển, biến chứng

8.4.1. Viêm ruột thừa thể nhiễm độc

Hay gặp ở trẻ em hoặc ở những người cơ thể khỏe mạnh, cường tráng như vận động viên. Bệnh nhân trong tình trạng sốc nhiễm khuẩn, nhiễm độc như: sốt cao 39-40°C, mạch nhanh nhỏ, thở nông, tụt huyết áp, đầu chi tím lạnh. Khám bụng thấy dấu hiệu rất nghèo nàn: bụng trướng nhẹ, ấn bụng đau không rõ, không rõ phản ứng. Thăm trực tràng không thấy rõ đau ở thành bên phải. Thể này cần được mổ sớm kết hợp điều trị kháng sinh liều cao, hồi sức tích cực. Khi mổ thấy có ít dịch thối ở hố chậu phải, ruột thừa hoại tử một mảng hay toàn bộ.

8.4.2. Viêm phúc mạc

Thường sau khoảng 48 giờ, ruột thừa viêm không được điều trị kịp thời sẽ gây viêm phúc mạc khu trú hoặc viêm phúc mạc toàn thể.

  • Viêm phúc mạc khu trú: Đau tăng lên nhưng khu trú ở hố chậu phải, kèm sốt 39-40°C nhưng vẫn còn trung tiện được. Khám thấy khối vùng hố chậu, đau chói, ranh giới không rõ. Viêm phúc mạc khu trú sẽ tiến triển thành áp xe ruột thừa.
  • Viêm phúc mạc toàn thể: Đau tăng lên sau đó đau lan khắp bụng; thể trạng suy sụp; vẻ mặt hốc hác; nhiệt độ 39-40°C; có thể có rét run; bụng trướng, bí trung đại tiện hoặc ỉa chảy. Khám thấy tăng cảm giác da bụng, cảm ứng phúc mạc khắp bụng nhưng nếu khám kỹ vẫn thấy đau nhất ở hố chậu phải.
  • Viêm phúc mạc thì 2: Viêm ruột thừa tiến triển sau 24-48 giờ sẽ thấy các triệu chứng giảm đi, bệnh nhân dễ hay hết sốt, hết đau nhưng sau đó đột ngột đau lại dữ dội vùng hố chậu phải; toàn thân suy sụp nhanh cùng với dấu hiệu viêm phúc mạc toàn thể rõ.

8.4.3. Áp xe ruột thừa

Là thể viêm phúc mạc khu trú do ổ mủ và dịch trong lòng ruột thừa viêm chảy ra, được bao bọc bởi tổ chức xung quanh như mạc nối, các quai ruột dính lại, tiến triển thành ổ áp xe. Lâm sàng bệnh nhân thấy đau tăng ở hố chậu phải, sốt cao dao động. Khám vùng hố chậu phải thấy một khối căng, ấn đau chói, liền với gai chậu, có khi thấy da vùng này tấy đỏ lên do ổ mủ sắp vỡ ra ngoài… Có thể gặp thể áp xe ruột thừa trong ổ bụng, khi khám thấy một khối đau chói, di động, nằm cách với gai chậu, lệch vào phía trong.

Hình 9. Quá trình hình thành áp xe ruột thừa

TNF-α: yếu tố hoại tử khối u, IL-1: Interleukin được sản xuất từ tế bào T và B đã hoạt hóa

8.4.4. Đám quanh ruột thừa

Gặp ở một số trường hợp ruột thừa ở giai đoạn viêm được các tổ chức xung quanh bao bọc lại. Thường gặp ở bệnh nhân khỏe mạnh, được sử dụng kháng sinh, đến viện vào ngày thứ 4-5 sau triệu chứng đau bụng vùng hố chậu phải. Khám thấy dấu hiệu nhiễm trùng, sốt nhẹ 37,5°C -38°C, vùng hố chậu phải có một đám chắc, ranh giới không rõ, ấn vào đau ít. Đây là trường hợp bệnh lý của ruột thừa duy nhất không chỉ định mổ ngay mà nên điều trị kháng sinh và theo dõi. Quá trình viêm có thể tự thoái trào hay khu trú lại thành ổ áp xe ruột thừa.

9. CHẨN ĐOÁN PHÂN BIỆT

9.1. Với các nguyên nhân khác trong ổ bụng

Thủng ổ loét dạ dày – tá tràng: do dịch tiêu hóa từ ổ loét thủng chảy xuống khu trú ở hố chậu phải gây ra đau. Thường là do thủng dạ dày không phát hiện sớm, để muộn khi đã có dấu hiệu nhiễm trùng toàn thân. Hỏi và khám kỹ sẽ thấy cơn đau bắt đầu đột ngột, dữ dội vùng trên rốn. Bao giờ cũng có co cứng và đau dữ dội kín đáo ở trên rốn. Khi mổ thấy ruột thừa viêm không rõ, có dịch nhầy và có thể thấy thức ăn đọng ở hố chậu phải thì nên nghĩ tới và tìm xem có thủng ổ loét dạ dày – tá tràng không.

Viêm túi mật cấp: Dễ nhầm với viêm ruột thừa dưới gan. Bệnh nhân đau dưới sườn phải kèm theo có sốt rét run. Khám vùng dưới sườn phải đau, có thể sờ thấy túi mật to. Siêu âm là phương pháp chẩn đoán phân biệt có giá trị.

Viêm tụy cấp: Cũng có thể gây ra nhầm lẫn trong chẩn đoán.

Ở trẻ em: Cần phân biệt đau bụng do viêm ruột thừa với lồng ruột cấp, viêm túi thừa Meckel hoặc viêm hạch mạc treo, viêm ruột.

Ở phụ nữ: Có thể nhầm với viêm phần phụ, chửa ngoài tử cung, vỡ nang hoàng thể, xoắn u nang buồng trứng bên phải. Điểm Lanz là điểm buồng trứng nằm ở 1/3 bên phải trên đường liên gai chậu trước trên sẽ đau. Trong trường hợp nghi ngờ chẩn đoán thì nên chỉ định nội soi ổ bụng để chẩn đoán phân biệt và có thể kết hợp để điều trị nguyên nhân.

Ở người già: Có thể nhầm với tắc ruột và u manh tràng.

Một số bệnh lý khác: tuy hiếm gặp cũng có thể nhầm với viêm ruột thừa như: viêm túi thừa đại tràng, viêm hoại tử mạc nối lớn, tắc mạch mạc treo, và phình động mạch chủ bụng.

9.2. Các bệnh lý do tiết niệu

Cơn đau quặn thận hay viêm đường tiết niệu: Dễ nhầm với viêm ruột thừa, nhất là ruột thừa sau manh tràng. Thường bệnh nhân có dấu hiệu đau vùng thắt lưng phải, có thể sau một vài đợt vận động, kèm theo có rối loạn tiểu tiện như đái buốt, đái rắt, nước tiểu đục hay có máu. Siêu âm, chụp hệ tiết niệu, xét nghiệm tế bào nước tiểu giúp ích cho chẩn đoán phân biệt.

Cơn đau quặn thận do sỏi niệu quản phải: Nếu vị trí sỏi dừng lại ở điểm niệu quản giữa, điểm Clado là nơi gặp của đường liên gai chậu trước trên và bờ ngoài cơ thẳng to bên phải sẽ đau dễ lầm với viêm ruột thừa.

Viêm cơ đái chậu bên phải: Bệnh nhân đau vùng hố chậu phải kèm theo có dấu hiệu kích thích cơ đái chậu như chân phải gấp vào bụng, không thể duỗi chân ra vì đau. Khi cố kéo duỗi chân phải ra, khối cơ lưng tương ứng sẽ co căng và đau. Siêu âm phát hiện ổ mủ cơ đái chậu rất có giá trị chẩn đoán phân biệt.

9.3. Một số bệnh nội khoa

Viêm thùy dưới phổi phải, một số trường hợp sốt do virus có thể gây đau vùng hố chậu phải, đặc biệt là ở trẻ em như sốt phát ban, viêm gan virus…

10. ĐIỀU TRỊ

10.1. Viêm ruột thừa cấp

Nguyên tắc điều trị viêm ruột thừa cấp là phẫu thuật ruột thừa sớm để tránh biến chứng. Có thể thực hiện phẫu thuật mổ hở hoặc phẫu thuật nội soi để cắt ruột thừa.

Phẫu thuật mổ kinh điển theo đường McBurney ở vùng hố chậu phải, tách các cân cơ thành bụng trước vào ổ bụng. Có thể thực hiện cắt ruột thừa bằng phẫu thuật nội soi với ba trocar kinh điển hoặc một trocar. Khi vào bụng cần lấy mủ làm kháng sinh đồ, cắt ruột thừa, cầm máu mạch treo, khâu túi vùi gốc ruột thừa. Nếu mủn thì mỏm không khâu được thì dẫn lưu manh tràng ra ngoài ổ bụng bằng một ống thông cao su Malecot hoặc Pezzet cỡ 18-20. Thành bụng được đóng theo các lớp giải phẫu (hình 10, 11, 12).

10.2. Viêm ruột thừa có biến chứng

10.2.1. Viêm phúc mạc toàn thể

  • Mổ cấp cứu càng sớm càng tốt.
  • Mổ đường giữa bên phải hoặc giữa dưới rốn.
  • Lấy dịch mủ thử vi trùng và làm kháng sinh đồ.
  • Cắt ruột thừa vùi. Nếu mủn thì mở thông manh tràng, dẫn lưu Douglas.
  • Lau mủ ổ bụng, đặt dẫn lưu Douglas và rãnh đại tràng hai bên.
  • Đóng thành bụng một lớp, hạ da.
  • Kháng sinh hoạt phổ rộng sau mổ.

Có thể mổ nội soi nhưng phải đảm bảo làm sạch ổ bụng.

10.2.2. Áp xe ruột thừa

Chỉ định phẫu thuật có trì hoãn, điều trị kháng sinh, bồi phụ nước điện giải, nâng cao thể trạng trước phẫu thuật.

Áp xe thành hóa:

  • Chọc hút dẫn lưu áp xe dưới chỉ dẫn của siêu âm hoặc CT Scan. Có thể trích áp xe đường ngoài phúc mạc để phá bỏ ngóc ngách, bơm rửa và dẫn lưu.
  • Lấy mủ cấy vi trùng và làm kháng sinh đồ.

Hình 10. Các đường rạch trong phẫu thuật mổ

Hình 11. Đặt trocar trong phẫu thuật nội soi

Hình 12. A. Giải phóng mạc treo; B. Cắt ruột thừa; C. Khâu túi; D. Vùi gốc ruột thừa

  • Điều trị kháng sinh sau thủ thuật, cắt ruột thừa sau 3-6 tháng.

Áp xe trong ổ bụng:

  • Mổ đường trắng bên, đường giữa dưới rốn hoặc mổ nội soi.
  • Phá bỏ áp xe, lấy mủ làm kháng sinh đồ.
  • Cắt ruột thừa, dẫn lưu ổ bụng.
  • Đóng thành bụng một lớp hạ da.

10.2.3. Đám quanh ruột thừa

Duy nhất trường hợp viêm ruột thừa không mổ mà điều trị tích cực bằng kháng sinh và theo dõi. Nếu tiến triển thành áp xe ruột thừa sẽ xử lý như áp xe. Nếu đám quanh tiến triển tốt sau điều trị kháng sinh, triệu chứng lâm sàng giảm dần rồi hết thì sẽ mổ cắt ruột thừa sau 3-4 tháng.

11. PHÁT HIỆN SỚM VIÊM RUỘT THỪA Ở CỘNG ĐỒNG

  • Phát triển hệ thống chăm sóc sức khỏe ban đầu, tuyên truyền hướng dẫn cho cộng đồng biết các dấu hiệu nghi ngờ có viêm ruột thừa để người bệnh đến khám tại các cơ sở y tế sớm là nhiệm vụ cơ bản của y tế cộng đồng.
  • Thầy thuốc khám bệnh ban đầu cần sớm nhận biết các triệu chứng, không lạm dụng thuốc nhất là thuốc giảm đau và kháng sinh, đồng thời gửi bệnh nhân đến cơ sở ngoại khoa sớm là cách tốt nhất để giảm tỷ lệ biến chứng và tử vong do viêm ruột thừa.

Cập nhật thông tin mới nhất về kiến thức y học và test y học tại facebook TEST Y HỌC

Tham gia nhóm zalo: Tài Liệu Y Học Tổng Hợp

Ôn thi nội trú, sau đại học TẠI ĐÂY

Để lại một bình luận

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *

error: Content is protected !!
All in one