Khám Hệ Tiết Niệu Và Sinh Dục

Bài 12

KHÁM HỆ TIẾT NIỆU VÀ SINH DỤC

Mục lục

1. ĐẠI CƯƠNG

Bệnh lý hệ tiết niệu và sinh dục rất thường gặp và đa dạng do tính chất liên quan mật thiết giữa hai cơ quan này. Khám hệ tiết niệu và sinh dục là thăm khám cơ bản, quan trọng trong thăm khám toàn diện của bác sĩ lâm sàng. Trên thực tế, còn gặp nhiều thiếu sót trong chẩn đoán và điều trị các bệnh lý hệ tiết niệu sinh dục do bác sĩ lâm sàng không thăm khám đầy đủ và có hệ thống.

Hệ tiết niệu được chia làm hai phần là đường tiết niệu trên gồm thận, niệu quản và đường tiết niệu dưới bao gồm bàng quang, tuyến tiền liệt và niệu đạo. Đường tiết niệu trên giống nhau ở nam và nữ nhưng có sự khác biệt ở đường tiết niệu dưới bắt từ niệu đạo, ở nam giới, niệu đạo dài 18cm gấp góc hình chữ S được chia làm 2 đoạn niệu đạo trước nằm trong dương vật và niệu đạo sau nằm trong tiểu khung sau xương mu liên quan mật thiết với hệ sinh dục do chung đường bài xuất với cơ quan sinh dục nam. Trong khi, niệu đạo nữ thẳng và ngắn hơn với chiều dài khoảng 4 – 5cm, cũng mở ra vùng tầng sinh môn nhưng tách biệt riêng với cơ quan sinh dục nữ. Đặc điểm giải phẫu trên liên quan đến sự khác nhau về biểu hiện các bệnh lý trên lâm sàng.

Khi thăm khám hệ tiết niệu và sinh dục cần chú ý đến đặc điểm tâm lý của người bệnh, nhất là phụ nữ, thường e ngại khi kể bệnh và khi phải khám vùng này. Do vậy, việc giải thích kỹ cách thăm khám cho người bệnh là rất cần thiết cũng như cần một phòng khám chuyên khoa có đủ phương tiện và trang thiết bị chuyên dụng.

Khai thác triệu chứng lâm sàng, chỉ định xét nghiệm cận lâm sàng CT nam và nữ sẽ có một số sự khác biệt tương ứng theo giới cũng như hệ cơ quan khác.

2. TRIỆU CHỨNG LÂM SÀNG HỆ TIẾT NIỆU – SINH DỤC

2.1. Cách tiếp cận người bệnh khám bệnh lý tiết niệu – sinh dục

Phần lớn người bệnh mắc bệnh lý tiết niệu – sinh dục đến khám bệnh vì những lý do như đau bụng vùng hố thắt lưng, rối loạn tiểu tiện, bất thường vùng bẹn và cơ quan sinh dục ngoài. Bác sĩ cần nắm rõ cách tiếp cận toàn diện người bệnh để khai thác chính xác, đầy đủ triệu chứng bệnh lý tiết niệu sinh dục hoặc cơ quan khác kèm theo.

Khi người bệnh đến phàn nàn về cảm giác đau thì cần quan tâm tới các yếu tố sau để hỏi bệnh: vị trí đau, đau, mức độ đau, thời gian xuất hiện đợt đau, hướng lan của cơn đau và các biểu hiện khác kèm theo triệu chứng đau.

Người bệnh đến khám với lý do có biểu hiện khó chịu hay bất thường về nước tiểu, chúng ta cần tiếp cận với các thông tin: số lần đi tiểu trong ngày, khoảng cách thời gian giữa hai lần đi tiểu, khả năng nhịn được tiểu là bao lâu, cảm giác khi đi tiểu ra sao, biểu hiện màu sắc nước tiểu trong, đỏ hay đục, số lượng nước tiểu/1 lần đi tiểu và trong 24 giờ, thời gian biểu hiện các triệu chứng trên đã kéo dài bao lâu.

Người bệnh hay gia đình cho biết đã phát hiện có bất thường hình thái tại vùng bìu thì cần quan tâm tới bất thường đó là lõm, khuyết hay tăng kích thước hoặc có khối bất thường để định hướng tới thiểu sốt cơ quan, bộ phận hay có khối choán chỗ. Xác định khối xuất hiện vào thời điểm nào và tư thế nào tăng khả năng xuất hiện khối.

Tiền sử người bệnh đã mắc và điều trị các bệnh lý nội, ngoại khoa hoặc tiền sử gia đình là những thông tin hữu ích để tăng khả năng chẩn đoán đúng, tiết kiệm thời gian và chi phí cho chẩn đoán, tăng hiệu quả điều trị.

Cần gợi mở để người bệnh cung cấp thêm thông tin về những thay đổi của cơ thể, rối loạn cảm giác và cảm xúc trước khi đi khám bệnh, thay đổi tâm sinh lý và thói quen. Các câu hỏi mà sẽ giúp cho chúng ta phán đoán về bệnh hoặc để tránh thiếu thông tin cần thiết quan trọng như: Bạn có thay đổi gì khác không, ngoài những biểu hiện triệu chứng trên, bệnh có khiến bạn đau, buồn nôn, nôn hay mất ngủ…

Người khám bệnh cần lựa chọn kỹ năng giao tiếp để khai thác thông tin phù hợp với độ tuổi, giới, phong tục tập quán và trình độ văn hóa người bệnh. Với các thông tin ban đầu, người khám bệnh sẽ định khu được cơ quan bị bệnh với xác suất chính xác nhất, qua đó phân loại được bệnh lý thuộc hệ tiết niệu sinh dục hay cơ quan khác để có lựa chọn chỉ định xét nghiệm chẩn đoán, hội chẩn hoặc chuyển khám chuyên khoa.

2.2. Triệu chứng của đường tiết niệu trên

2.2.1. Cơn đau quặn thận điển hình

– Vị trí: Xuất phát từ vùng thắt lưng, sườn lưng, đau lan xuyên xuống dưới, ra trước có khi lan tới bộ phận sinh dục ngoài hoặc mặt trong đùi.

– Khởi phát: Thường đột ngột, dữ dội hoặc xuất hiện sau khi người bệnh hoạt động nhiều như sau lao động nặng, vận động mạnh, sau động tác gắng sức hoặc đi xa.

– Các dấu hiệu đi kèm:

  • Mót đi tiểu, có biểu hiện tiểu ra máu hoặc rát, buốt khi đi tiểu.
  • Nôn, buồn nôn, bụng trướng.

– Khám:

  • Toàn thân: Hốt hoảng, vã mồ hôi, có khi có sốt.
  • Vùng thắt lưng: Co cứng khối cơ cột sống, cơ thắt lưng chậu, nửa bụng bên đau co cứng, nhưng theo dõi tiến triển sẽ không có cảm ứng phúc mạc,

– Bản chất cơn đau là do sỏi, máu cục, viêm gây tắc nghẽn hoặc co thắt bể thận niệu quản sẽ làm giãn đột ngột gây tăng áp lực đài bể thận và ứ nước thận.

– Nếu người bệnh có sốt là tiên lượng xấu cần phải theo dõi sát vì đó là biểu hiện của nhiễm khuẩn ngược dòng có thể gây ứ mủ thận.

– Cơn đau quặn thận có thể tái diễn nhiều đợt do sỏi di chuyển xuống thấp. Khi dùng các thuốc giảm đau, giãn cơ trơn, nằm nghỉ, người bệnh sẽ đỡ hoặc hết đau.

2.2.2. Cơn đau quặn thận thể không điển hình

Đau âm ỉ vùng lưng hàng ngày, hàng tuần cơn đau được phát hiện khi sờ nắn vào vùng hố thắt lưng hoặc khi người bệnh ở tư thế đứng. Triệu chứng này có thể đau mơ hồ, thoáng qua và dễ chẩn đoán nhầm với đau do thương tổn vùng thắt lưng cột sống như: Thoát vị đĩa đệm, thoái hóa cột sống …

2.2.3. Cơn đau quặn thận thể có biến chứng

  • Vô niệu do sỏi thận niệu quản trên thận duy nhất, nước tiểu dưới 200 ml/24 giờ.
  • Nhiễm khuẩn cấp: Biểu hiện sốt cao, rét run, môi khô, lưỡi bẩn kèm đi tiểu đục.

2.2.4. Nguyên nhân gây cơn đau quặn thận

  • Cơn đau quặn thận có 2/3 nguyên nhân là do sỏi tiết niệu: 32% sỏi đài thận; 47% sỏi bể thận và 95% sỏi niệu quản.
  • Dị dạng bẩm sinh hệ tiết niệu: Hội chứng hẹp khúc nối bể thận – niệu quản.
  • Các nguyên nhân khác: Polype niệu quản, u đường bài xuất trên hoặc ngoài đường tiết niệu: Ung thư cổ tử cung xâm lấn, u nang buồng trứng, u sau phúc mạc.
  • Nguyên nhân nội khoa: Máu cục do chảy máu đài bể thận, niệu quản sau dùng thuốc chống đông (thay van tim cơ học, đặt stent mạch vành), viêm cầu thận cấp…

2.2.5. Các cơn đau khác vùng tiểu khung và bộ phận sinh dục

  • Cơn đau vùng chậu tiểu khung: Dữ dội hay âm ỉ, kèm theo rối loạn tiểu tiện.
  • Cơn đau bàng quang tăng co bóp: Yêu cầu tiểu gấp (sỏi, hẹp niệu đạo, soi bàng quang).
  • Cơn đau do trào ngược nước tiểu bàng quang – niệu quản: Đau chói từ dưới rốn lan dần lên hố thắt lưng. Cơn đau thường xảy ra trước hoặc trong khi đi tiểu.
  • Đau do bệnh lý viêm, áp xe tuyến tiền liệt: Cảm giác đau sau vùng hậu môn và tầng sinh môn, cảm giác đau thường tăng lên ở tư thế ngồi xổm.
  • Đau do bệnh lý tinh hoàn, mào tinh hoàn: Đau từ vùng bìu lan lên ống bẹn,

2.3. Triệu chứng đường tiết niệu dưới

2.3.1. Hội chứng kích thích

– Tiểu dắt: Tiểu nhiều lần trong ngày, mỗi lần được ít nước tiểu nhất là ban đêm.

  • Phân biệt đi tiểu nhiều: Đái được nhiều nước tiểu là biểu hiện của bệnh đái tháo nhạt, đái tháo đường hoặc khi sử dụng các thuốc và sản phẩm gây lợi niệu.
  • Nguyên nhân: Bàng quang bị kích thích do viêm, do dị vật, do u phì đại tuyến tiền liệt kích thích vùng cổ bàng quang. Có khi do u tiểu khung, các bệnh lý trong tiểu khung hoặc sỏi niệu quản sát bàng quang gây kích thích bàng quang co bóp liên tục.

– Tiểu buốt: Cảm giác đau rát bỏng khi đi tiểu, thường kèm theo đái rắt. Cơn đau buốt có khi toàn bộ thời gian tiểu tiện hoặc chỉ đau buốt lúc đầu.

2.3.2. Hội chứng tắc nghẽn

– Tiểu khó: Đái khó lúc khởi đầu: bệnh nhân không đái được ngay, có rặn khi đái, tia nước tiểu yếu, có khi không thành tia nhỏ giọt xuống chân. Thời gian đi tiểu lâu. Sau khi tiểu xong không cảm giác thoải mái, cảm giác còn nước tiểu…

  • Nguyên nhân gây hẹp lòng niệu đạo: Các bệnh lý khối u vùng cổ bàng quang (u bàng quang, polyp cổ bàng quang…); các bệnh lý của tuyến tiền liệt (ung thư, u phì đại lành tính, viêm, áp xe); các bệnh lý u niệu đạo (sùi mào gà, ung thư dương vật…); do sỏi tiết niệu: sỏi bàng quang, sỏi kẹt niệu đạo…
  • Nguyên nhân xa hẹp đường tiết niệu dưới: Xạ cung có bàng quang, hẹp niệu đạo do viêm hoặc sau chấn thương, hẹp dính miệng sáo, hẹp bao quy đầu.
  • Nguyên nhân chèn ép từ bên ngoài: Ung thư trực tràng xâm lấn, khối xơ hóa của vật hang, u túi tinh….
  • Nguyên nhân do bệnh lý thần kinh: Tổn thương thần kinh (Bệnh rỗng tủy, u tủy, chấn thương cột sống, viêm đa rễ thần kinh…); đái tháo đường…

*Hậu quả của tiểu khó:

  • Giai đoạn đầu: Thành bàng quang dày lên, tăng co bóp để thắng cản trở cơ học.
  • Giai đoạn sau: Bàng quang mất bù, cơ bàng quang nhão, ứ đọng nước tiểu tạo thành túi thừa lớn nhỏ ở bàng quang và gây trào ngược nước tiểu lên niệu quản, bể thận. Hậu quả gây ra nhiễm khuẩn ngược dòng, viêm đài bể thận cấp hay mạn tính, suy giảm chức năng lọc của thận.

– Bí tiểu: Là hiện tượng có nước tiểu trong bàng quang nhưng người bệnh không thể nào đi tiểu được. Cần phân biệt với vô niệu: không có nước tiểu trong bàng quang.

+ Bí tiểu hoàn toàn (cấp tính): Người bệnh đột ngột không đi tiểu được.

  • Đau dằng tức trên xương mu.
  • Luôn buồn tiểu dữ dội nhưng không đái được.
  • Khám bụng thấy có bàng quang rất căng, ấn vào đau tức.
  • Đòi hỏi phải đặt thông tiểu hoặc dẫn lưu nước tiểu cấp cứu.

+ Bí tiểu không hoàn toàn (mạn tính): Là tình trạng luôn ứ đọng nước tiểu trong bàng quang > 300ml. Bí tiểu mạn tính diễn ra từ từ, sau một thời gian tiểu khó có thể có giai đoạn bí tiểu hoàn toàn hoặc không, cuối cùng dẫn đến bí tiểu không hoàn toàn.

– Tiểu không tự chủ: Là hiện tượng nước tiểu rỉ ra ngoài ý muốn của người bệnh.

+ Rỉ nước tiểu liên tục: Rối loạn chức năng cơ thắt bàng quang niệu đạo do tổn thương não hoặc sau phẫu thuật tuyến tiền liệt làm tổn thương cơ thắt van niệu đạo.

Cần phân biệt với rỉ nước tiểu liên tục do niệu quản lạc chỗ ở trẻ em hoặc rò nước tiểu bàng quang – âm đạo.

+ Rỉ nước tiểu khi gắng sức: Là hiện tượng rỉ nước tiểu ngoài ý muốn khi người bệnh có hoạt động làm tăng áp lực ổ bụng đột ngột như: khi gắng sức, mang vác đồ nặng, ho, hắt hơi, cười…

2.4. Bất thường màu sắc của nước tiểu và tinh dịch

2.4.1. Đi tiểu ra máu: Nước tiểu có màu hồng nhạt tới màu đỏ sẫm.

  • Quan sát màu sắc nước tiểu đỏ hồng, đỏ tươi, đỏ thẫm hay có máu cục.
  • Cách khởi phát, diễn biến, mức độ.
  • Cần xác định sơ bộ vị trí chảy máu ở đường tiết niệu qua quan sát nước tiểu:

Nghiệm pháp ba cốc: Khi người bệnh đi tiểu, cơ thắt cổ bàng quang và niệu đạo mở ra, cơ bàng quang co bóp dưới áp lực của ổ bụng tác động vào vùng vòm thì dòng nước tiểu đi theo lực ly tâm, hướng từ trọng tâm của bàng quang ra trước, sau đó nước tiểu ở phần xa tâm, thành bàng quang sẽ co lại dẫn do đó:

  • Tiểu máu đầu bãi: Thường tổn thương ở niệu đạo,
  • Tiểu máu cuối bãi: Thường tổn thương ở bàng quang như viêm bàng quang cấp giai đoạn sớm, viêm bàng quang mạn.
  • Tiểu máu toàn bãi: Thường tổn thương ở thận, niệu quản hoặc u bàng quang chảy máu.

Tuy nhiên thương tổn nặng ở bàng quang cũng tiểu ra máu toàn bãi.

– Chẩn đoán xác định bằng: Xét nghiệm tổng phân tích nước tiểu, cặn Addis sau ly tâm hồng cầu > 500.000 hồng cầu/phút

– Cần phân biệt nước tiểu đỏ không phải tiểu ra máu do màu đỏ của thức ăn, đồ uống hay thuốc chứa phẩm màu: rifampicin, phenothiazin, pyridium. Tiểu ra huyết tố đỏ do và hồng cầu trong các bệnh gây tan máu.

*Những biểu hiện tiểu máu khác: Nước tiểu đỏ, có váng mỡ, dịch nhầy gặp trong:

  • Đái ra dưỡng chấp, nước tiểu trắng như sữa hoặc lẫn máu, mức độ trắng đục sẽ tăng lên khi ăn nhiều mỡ, người bệnh có thể kèm theo bàn chân voi.
  • Nước tiểu chứa tinh dịch: Nước tiểu đỏ lẫn chất nhầy lòng trắng trứng (Tiểu máu tinh dịch hemospermie): xuất hiện sau quan hệ ở những người bệnh có viêm túi tinh, xuất tinh ngược dòng, hoặc có giãn búi tĩnh mạch niệu đạo tuyến tiền liệt…

Hình 1. Đái ra dưỡng chấp (2 lọ có mũi tên).

2.4.2. Đi tiểu ra mủ: Nước tiểu màu trắng, đục có thể có mùi hôi.

  • Phân biệt nước tiểu đục: Vẩn đục, đục như nước vo gạo, đục như sữa.
  • Các bệnh lý thường gặp nhiễm khuẩn tiết niệu biểu hiện đi tiểu ra mủ là: Sỏi và dị dạng bẩm sinh đường tiết niệu gây tắc nghẽn đường tiết niệu.

Hình 2. Diễn biến màu sắc, độ đục của nước tiểu trong điều trị ứ mủ thận.

– Xét nghiệm sử dụng chẩn đoán xác định là:

  • Tổng phân tích nước tiểu, ly tâm nước tiểu cặn Addis 5000 bạch cầu/phút.
  • Cấy nước tiểu, xác định nhiễm khuẩn tiết niệu khi: Vi khuẩn N > 105/ml.
  • Các vi khuẩn gây nhiễm khuẩn tiết niệu thường gặp là: E. coli, Klebsiella, Enterobacter, tụ cầu vàng, Proteus, Pseudomonas aeruginosa, liên cầu nhóm B.

*Các bất thường màu sắc do nguyên nhân khác:

  • Nước tiểu đục trắng còn phosphat nhỏ acid acetic: Nước tiểu sẽ trong lại.
  • Tiểu ra albumin: Khi hạ nóng sẽ đông thành sợi lẫn vẩn trong nước tiểu.
  • Tiểu ra cặn urat: Đun nóng nước tiểu sẽ trong.

2.4.3. Bất thường về tinh dịch ở nam giới

Sau xuất tinh hoặc thủ dâm thấy tinh dịch bình thường là chất lỏng màu trắng đục hoặc hơi vàng nhạt nếu lâu ngày không xuất tinh.

  • Không có tinh dịch ở miệng sáo, thường gặp do xuất tinh ngược dòng.
  • Tinh dịch có có màu nâu, đó là biểu hiện có hồng cầu trong tinh dịch ở người bệnh có giãn tĩnh mạch niệu đạo, viêm túi tinh, viêm hoặc ung thư tuyến tiền liệt.
  • Tinh dịch có hạt, màu xanh: Biểu hiện của nhiễm khuẩn, viêm mào tinh – tinh hoàn – túi tinh do vi khuẩn hoặc do nấm.

2.5. Triệu chứng toàn thân

  • Gầy sút nhanh, thể trạng suy sụp. Người bệnh thấy giảm cân, mỏi mệt, chán ăn, mất ngủ, thiếu máu, mất nước điện giải. Thường gặp trong các bệnh viêm đài bể thận, ứ nước, ứ mủ thận, suy thận, ure máu cao, ung thư hệ tiết niệu.
  • Sốt cao kéo dài 38 – 39,5°C, có cơn rét run kèm theo đau thắt lưng hoặc rối loạn tiểu tiện thường là biểu hiện viêm, nhiễm khuẩn hệ tiết niệu bao gồm: viêm thận bể thận; ứ mủ thận; viêm, áp xe tuyến tiền liệt; viêm, áp xe tinh hoàn, mào tinh hoàn.

Sốt kéo dài không giải thích được nguyên nhân có thể là dấu hiệu ung thư thận.

2.6. Triệu chứng thực thể

Khám hệ tiết niệu: Nguyên tắc khám toàn diện, khám cả cơ quan sinh dục, thăm trực tràng ở nam, khám âm đạo các túi cùng ở nữ; sờ nắn là chủ yếu đánh giá thành bụng phát hiện điểm đau, phát hiện khối u vùng thắt lưng với các tính chất: kích thước, hình dạng, mật độ, bề mặt, bờ di động theo nhịp thở và với các bộ phận xung quanh.

2.6.1. Khám thận to với các nghiệm pháp

  • Quan sát thành bụng sẽ thấy được sẹo mổ mào cũ sườn thắt lưng hoặc trắng bên hoặc sẹo nhỏ 1 – 1,5cm ở vùng hố thắt lưng có tiền sử mổ nội soi bệnh lý hệ tiết niệu.
  • So sánh hố thắt lưng đối xứng hai bên sẽ thấy nếu thận to thì: hố thắt lưng bên đó nhô cao và đẩy ra phía trước, phình ra bên ngoài hơn so với bên đối diện.
  • Nghiệm pháp chạm thận: Khám bên nào thì người khám đứng cùng bên với người bệnh, bàn tay bên đối diện đặt vào vùng thận (góc sườn lưng). Bàn tay kia đặt phía trên bụng song song với bờ sườn hay dọc theo bờ ngoài cơ thẳng to. Bàn tay dưới áp sát vùng sườn lưng, bàn tay trên ấn xuống, khi bình thường sẽ không có cảm giác gì. Nếu thận to sẽ có cảm giác một khối u (thận to) chạm xuống bàn tay dưới: nghiệm pháp chạm thận dương tính.
  • Nghiệm pháp bập bềnh thận: Bàn tay đặt dưới vùng sườn lưng hất nhẹ lên từng đợt và bàn tay trên bụng ấn nhẹ xuống. Nếu thận to sẽ chạm thấy thận bập bềnh giữa hai bàn tay thì nghiệm pháp bập bềnh thận dương tính.

Có thể đặt người bệnh nằm phía bên đối diện để làm hai nghiệm pháp trên. Có thể thực hiện cách khám một bàn tay ngón tay cái phía trước bốn ngón kia phía sau ép vào vùng sườn lưng. Nếu thận to khi người bệnh thở sẽ thấy thận di động lên xuống trong lòng bàn tay. Thường áp dụng khi khám thận trẻ em.

Hình 3. Khám thận to: nghiệm pháp chạm thận và bập bềnh thận.

2.6.2. Khám các điểm niệu quản (NQ)

Điểm NQ trên: Giao điểm đường thẳng ngang qua rốn với bờ ngoài cơ thẳng to.

Điểm NQ giữa: Điểm 1/3 ngoài của đường ngang nối hai gai chậu trước trên.

Điểm NQ dưới: Sát bàng quang thăm khám qua trực tràng âm đạo. Các điểm này ấn đau khi có sỏi niệu quản nhưng không xác định vị trí của sỏi.

2.6.3. Khám cầu bàng quang khi người bệnh bí tiểu

Hình 4. Cầu bàng quang trên lâm sàng trước và sau đặt ống thông niệu đạo.

  • Bàng quang căng là một khối dưới rốn, ngay trên xương mu. Có ranh giới rõ, gõ đục, khối u căng, ấn vào gây cảm giác buồn đi tiểu và rất khó chịu.
  • Sau khi đặt được ống thông niệu đạo, tháo được nước tiểu, cầu bàng quang sẽ biến mất, bệnh nhân hết cảm giác khó chịu.

2.6.4. Khám tuyến tiền liệt qua thăm trực tràng

Hình 5. Tư thế thăm trực tràng khám tuyến tiền liệt

– Tư thế người bệnh nằm ngửa, hai chân dạng rộng và gấp. Người khám đứng giữa hai đùi hay bên phải hoặc tư thế nằm nghiêng, gấp đùi vào bụng (áp dụng khi liệt nửa người, cứng khớp háng, khớp gối…). Dùng ngón tay trỏ có găng và bôi dầu trơn.

Quan sát vùng quanh hậu môn, đánh giá xem có các bệnh lý: trĩ nội, sa búi trĩ, trĩ hỗn hợp hoặc u sùi, da thừa quanh hậu môn, các vết nứt của hậu môn.

Thăm trực tràng không quên đánh giá cơ thắt hậu môn, khám toàn bộ vòng niêm mạc trực tràng, túi cùng Douglas. Tuyến tiền liệt bình thường ở thành trước trực tràng có kích thước 2 – 2,5 cm (khoảng 20 g), mật độ mềm, ranh giới rõ không đau.

  • U phì đại lành tính tiền liệt tuyến: Sờ thấy khối, mật độ mềm đều căng, ranh giới rõ. Khối u có thể to đường kính 4 – 6 cm hay hơn nữa.
  • Ung thư tiền liệt tuyến: Khám thấy tuyến tiền liệt có nhân rắn hay là một khối u rắn chắc không cân đối, ranh giới không rõ, không di động.
  • Áp xe tuyến tiền liệt: Khám thấy tuyến tiền liệt to, nắn đau, có thể sờ thấy khối bùng nhùng do ổ viêm hoại tử đang được dịch hóa.

Thăm trực tràng là động tác phối hợp khi thăm khám tiết niệu để phát hiện dấu hiệu bệnh lý đường tiết niệu dưới như tuyến tiền liệt, túi tinh, u bàng quang, rò bàng quang – trực tràng, rò niệu đạo – trực tràng và các bệnh hậu môn trực tràng.

2.6.5. Khám vùng bẹn bìu (khám niệu đạo và bộ phận sinh dục ngoài nam giới)

Dấu hiệu bệnh lý vùng bẹn bìu thường gặp khi cấp cứu hoặc khi khám. Thương tổn có khi tại chỗ thuộc hệ sinh dục hoặc có thể là dấu hiệu thương tổn từ xa của hệ tiết niệu, tiêu hóa, phần phụ, sau phúc mạc như: giãn tĩnh mạch tinh do u thận xâm lấn tĩnh mạch chủ, tĩnh mạch thận; ứ nước thận do u xơ tử cung chèn ép niệu quản.

Hình 6. Khám vùng bẹn bìu.

– Nhìn: Người bệnh ở tư thế đứng hoặc nằm, đánh giá sự cân xứng của vùng bẹn hai bên. Khi có bất thường sẽ thấy vùng bẹn bên bệnh lý phồng to, nhô cao lên trên và

ra trước so với đối bên. Khối phồng có thể tự thay đổi kích thước theo tư thế hoặc khi gắng sức ở người lớn, quấy khóc hoặc cười ở trẻ em.

– Sờ, nắn: Khám khi người bệnh có bìu to, động tác chủ yếu bằng ngón tay cái đối chiếu với 3 – 4 ngón tay của một bàn tay hay hai bàn tay khám cả hai bên.

Bìu và ống bẹn có liên quan về phôi thai, giải phẫu nên khi có dấu hiệu bệnh lý phát hiện thấy ở bìu bao giờ cũng phải chú ý đến vùng bẹn để tìm các dấu hiệu:

  • Dấu hiệu kẹp màng tinh hoàn Sebileau: Bình thường lớp màng tinh hoàn dưới da có thể kẹp được giữa hai ngón tay do bìu không căng, mềm. Khi có nước, dịch trong màng tinh hoàn sẽ tách rộng theo chu vi màng tinh hoàn ra ngoài hoặc khi tinh hoàn quá to sẽ không làm được dấu hiệu này.
  • Sờ mào tinh hoàn và tinh hoàn: Dấu hiệu Chevassu bình thường sờ được mào tinh hoàn như cái mũ chụp lên tinh hoàn ở phía sau, ngoài của bìu. Mào tinh hoàn mềm, nhìn không đau, tinh hoàn mềm hình bầu dục, nắn không đau.
  • Khám thừng tinh: Như một sợi dây chắc nằm lẫn dưới tay và các mạch máu tĩnh mạch cũng mềm dễ bóp dẹp.

– Khám lỗ bẹn nông: Ngoài gai xương mu 0,5 cm lỗ bình thường không đút lọt đầu ngón tay trỏ. Lỗ bẹn rộng có thể ruột chui xuống bìu. Ngoài ra còn có các phương pháp khác bổ sung xác định thương tổn.

– Soi ánh sáng: Dùng đèn pin chiếu sáng xuyên qua hay không chứng tỏ bìu chứa tổ chức đặc hay lỏng. Trong tràn dịch màng tinh hoàn thì ở giữa bìu là khối tròn mà tối, đục do tinh hoàn cản ánh sáng đi qua, xung quanh khối là dịch nên ánh sáng đi qua tốt hơn nên có hình ảnh rõ và trong. Khi có thoát vị bẹn bìu, nếu tạng xuống nhiều thì ánh sáng đi qua không đều nên không thấy khối tròn ở giữa mà là một khối mà không rõ hình dạng cụ thể, xen kẽ vùng đục lẫn vùng sáng.

Hình 7. Dấu hiệu sờ mào tinh hoàn và khám lỗ thoát vị ngoài và ống bẹn.

Hình 8. Ứ nước màng tinh hoàn và nghiệm pháp soi đèn.

– Chọc dò nước màng tinh hoàn để xác định nước do viêm lao hay do ung thư.

– Chẩn đoán phân biệt bìu to do tràn dịch màng tinh hoàn với:

  • Nang lớn ở mào tinh: Bìu to nhưng không đau, sờ thấy được tinh hoàn, tách biệt được so với khối, khối có nhiều múi. Soi đèn thấy trong bìu có thể thấy khối dịch có nhiều khoang, phía sau tinh hoàn.
  • Nang nước thừng tinh: Khối làm bìu to, có thể to đều nhưng vẫn sờ thấy được tinh hoàn ở đáy bìu và có ranh giới rõ giữa khối dịch với tinh hoàn. Soi đèn thấy khối tròn, mà tối nằm ở dưới đáy bìu, tách biệt với vùng sáng của dịch.
  • Thoát vị bẹn – bìu: Bìu có thể căng to, mật độ không đều, có thể sờ thấy tinh hoàn. Khối có thể đẩy lên một phần hoặc hoàn toàn vào ổ bụng.
  • Ung thư tinh hoàn: Bìu to dần theo thời gian, khối trong bìu to đều, cứng chắc. Soi đèn thấy toàn bộ bìu là vùng mờ đục.
  • Giãn tĩnh mạch tinh: Nhìn thấy búi tĩnh mạch ở bìu giãn, căng phồng khi làm nghiệm pháp gắng sức. Sờ nắn vào búi tĩnh mạch vùng bẹn bìu thấy mềm, tinh hoàn ở bìu có thể nhỏ hơn đối bên nếu bệnh lâu ngày có thể gây biến chứng teo tinh hoàn.

– Bìu to với các bệnh gặp trong cấp cứu ngoại khoa:

  • Thoát vị bẹn nghẹt: Người bệnh có khối ở bìu to, căng, đau kèm theo buồn nôn, nôn, bụng trướng.
  • Xoắn tinh hoàn thường gặp ở trẻ em, thiếu niên: Bìu to mức độ vừa phải, đến sớm sẽ thấy tinh hoàn và mào tinh nằm ngang, sờ thấy nút xoắn. Nghiệm pháp Prehn (Nâng bìu lên cao), người bệnh có cảm giác đau tăng, hoặc không giảm đau.
  • Dập dập tinh hoàn do chấn thương vùng bẹn bìu: Sau va chạm, tai nạn lao động hoặc sinh hoạt: Bìu bầm tím, phù nề, nắn vào bìu người bệnh đau chói; trường hợp vỡ tinh hoàn thì không sờ thấy rõ hình dạng của tinh hoàn.
  • Tinh hoàn lạc chỗ: Bìu xẹp, hoặc lúc căng lúc xẹp (Nếu tinh hoàn di động – tinh hoàn co rút). Sờ dọc từ lỗ bẹn trong xuống tới bìu có thể không thấy tinh hoàn, hoặc nếu thấy tinh hoàn: Khối tròn, di động trong ống bẹn.

Hình 9. Nang nước thừng tinh.

Hình 10. Búi giãn tĩnh mạch tinh.

Hình 11. Tràn dịch màng tinh hoàn.

Hình 12. Thoát vị bẹn bìu.

– Khám dương vật.

  • Khám da bao quy đầu phát hiện hẹp bao quy đầu. Lỗ của bao quy đầu nhỏ, hẹp có thể kèm theo vòng xơ chai; có thể lộn ra được một phần quy đầu hoặc không. Khi lỗ nhỏ, bệnh nhân đi tiểu thì bao quy đầu phồng to do nước tiểu trào ngược.
  • Bao quy đầu dài: Khi cương cứng, bao quy đầu vẫn trùm lấy một phần quy đầu, phải dùng tay kéo lộn về phía gốc dương vật thì mới bộc lộ được toàn bộ quy đầu.
  • Sùi loét bao quy đầu: Bao quy đầu có ổ loét, ổ sùi dạng u nhú như mào gà.
  • Lỗ tiểu lệch thấp: Lỗ tiểu không ở đỉnh quy đầu mà ở các vị trí dọc theo niệu đạo tính từ hãm bao quy đầu xuống tầng sinh môn.
  • Hẹp miệng sáo: Bình thường miệng sáo màu hồng, mở rộng sang hai bên. Ở người lớn chu vi từ 1 – 1,5 cm. Khi hẹp thì miệng sáo dính lại, dính quy đầu xơ hóa.

Hình 13. Dài da bao quy đầu và dính bao quy đầu.

Hình 14. Chít hẹp bao quy đầu (phymosis), thắt nghẹt bao quy đầu (paraphymosis).

Hình 15. Chít hẹp miệng sáo và hẹp niệu đạo trước qua nội soi.

Hình 16. Lỗ đái lệch thấp (hypospadias).

  • Cong vẹo dương vật: Do vật hang có mảng xơ hóa (hội chứng La Peyronie) hoặc do chấn thương (vỡ vật hang, dập dập vật hang). Hướng cong vẹo có thể lên trên, xuống dưới, sang phải hoặc trái. Hình dạng dương vật khi cương như quả chuối gây khó khăn khi quan hệ hoặc khi vệ sinh, gây đau tức khi cương.

Hình 17. Bảng phân độ cong của dương vật.

  • Lún, vùi dương vật: Kích thước dương vật ngắn, bị da bao quy đầu hoặc da dương vật, mô mỡ vùng bìu che lấp.
  • Hẹp niệu đạo: Sờ dọc niệu đạo trước phần di động nằm trong thân dương vật sẽ thấy khối xơ, chắc, người bệnh có biểu hiện đái khó, tia nhỏ và yếu.

Hình 18. Lún vùi dương vật ở trẻ em

2.6.6. Khám niệu đạo – âm đạo và tầng sinh môn ở nữ

– Khám người bệnh nữ cần có một người thứ ba là nữ, khi người bệnh chưa quan hệ tình dục thì không khám âm đạo. Quan sát môi lớn, môi bé và đánh giá ở bên trong.

Hình 19. Thăm khám âm đạo bằng mỏ vịt

– Người bệnh nằm tư thế sản khoa, khám theo phương pháp của O’Donnel: Dùng hai ngón tay 2 và 3 đặt vào âm hộ (Chú ý tránh rách màng trinh) để banh rộng ra hai bên, làm lộ ra cả vùng thành sau âm đạo, vùng âm môn và miệng sáo âm đạo hoặc dùng dụng cụ mỏ vịt để khám. Qua đó có thể phát hiện được các bệnh lý sau:

  • Sùi mào gà: Các nốt sùi, khu trú hoặc lan rộng quanh môi lớn, môi bé hoặc ở cùng đó.
  • Viêm tuyến Bartholin: Vùng môi lớn có khối phồng cứng, nắn vào đau.
  • Polype niệu đạo: Là khối u nhú, thường ở vị trí 5 – 7 giờ, màu đỏ hồng hoặc tím khi thiếu máu hoặc bị tắc mạch.
  • Sa sinh dục, sa bàng quang: Có tử cung nhô ra phía trước ở giai đoạn nhẹ; giai đoạn nặng thì thấy cả thành sau của bàng quang.
  • Lỗ rò bàng quang – âm đạo, niệu quản đổ lạc chỗ vào âm đạo: Lỗ rò rỉ nước tiểu liên tục.
  • Polype cổ tử cung: Lỗ ngoài cổ tử cung mở rộng, có khối lộ ra ngoài.

Hình 20. Sùi mào gà (ảnh a); viêm tuyến Bartholin (ảnh b)

Hình 21. Polype niệu đạo

Hình 22. Sa sinh dục (ảnh a); polype cổ tử cung (ảnh b)

3. CÁC PHƯƠNG TIỆN CHẨN ĐOÁN CẬN LÂM SÀNG

3.1. Xét nghiệm sinh học

3.1.1. Đánh giá chức năng thận

– Đánh giá tổng thể

  • Định lượng Creatinin máu giá trị bình thường < 100 mmol/l; Ure máu bình thường < 8 mmol/l cho biết chức năng thận.
  • Tính độ thanh thải Ure và Creatinin nội sinh đánh giá chức năng thận chính xác. Độ thanh thải Creatinin nội sinh ở người lớn trưởng thành là 60 ml/phút, đối với mỗi thận chỉ số này giảm dần theo tuổi. Suy thận khi độ thanh thải này < 20 ml/phút và nếu < 10 ml/phút thì cần thiết phải lọc máu nhân tạo.
  • Trong trường hợp suy thận cần thiết làm xét nghiệm điện giải đồ bao gồm: Na+, K+, Ca++, Cl-; dự trữ kiềm và pH máu.

– Đánh giá chức năng thận từng bên

  • Để đánh giá được chức năng từng thận riêng biệt, cần luồn ống thông lên từng niệu quản để lấy nước tiểu. Nguy cơ gây nhiễm khuẩn ngược dòng lên thận cao nên xét nghiệm này ít được sử dụng.
  • Dựa trên chụp niệu đồ tĩnh mạch: Hình ảnh đậm độ thuốc cản quang tập trung ở thận, chiều dày nhu mô thận giúp xác định một cách tương đối chức năng từng thận.
  • Để xác định chính xác hơn nữa chức năng từng thận cần chụp đồng vị phóng xạ,

3.1.2. Xét nghiệm vi khuẩn nước tiểu, dịch tiết niệu đạo

Xác định có nhiễm khuẩn nước tiểu khi số lượng vi khuẩn > 100.000/ml và bạch cầu nước tiểu tăng cao, có bạch cầu thoái hóa.

– Cấy vi khuẩn nước tiểu làm kháng sinh đồ

  • Các vi khuẩn thường gặp là: E. coli, Klebsiella, Enterobacter, tụ cầu vàng, Proteus, Pseudomonas aeruginosa, liên cầu nhóm B.
  • Cần lưu ý khi xét nghiệm thấy bạch cầu nước tiểu nhưng cấy nước tiểu âm tính có thể do: đã dùng kháng sinh trước khi cấy hoặc là một số loại vi khuẩn phải nhuộm chuyên biệt để nhận biết chủng. Trước những trường hợp đái mủ, cấy nước tiểu nhiều lần âm tính cần phải tìm vi khuẩn lao.

– Một số xét nghiệm vi khuẩn khác

  • Cấy mủ niệu đạo, soi tươi.
  • Cấy tinh dịch.

3.1.3. Một số xét nghiệm sinh học khác

  • Định lượng hormone sinh dục – tuyến thượng thận.
  • Định lượng Marker ung thư: PSA toàn phần, PSA tự do…

3.1.4. Xét nghiệm tinh dịch

Xét nghiệm tinh dịch đồ để đánh giá chất lượng, số lượng tinh trùng cho các trường hợp đến khám vì hiếm muộn, chậm con; giãn tĩnh mạch tinh…

3.2. Các phương pháp chẩn đoán hình ảnh

3.2.1. Siêu âm

Là một kỹ thuật chẩn đoán không nguy hiểm, không đau và rất giá trị trong thăm dò hình thái hệ tiết niệu. Đặc biệt là có thể tiến hành ngay tại giường bệnh với máy siêu âm có cấu hình gọn nhẹ.

Hình 23. Tăng âm kèm bóng cản trong sỏi san hô thận

Hình 24. Đài bể thận – niệu quản giãn do sỏi niệu quản 1/3 trên

Hình 25. Ung thư bàng quang

Hình 26. U cực dưới thận trái

  • Ở đường tiết niệu trên: Cho biết hình thái độ dày mỏng của nhu mô thận và đài bể thận – niệu quản. Phát hiện các khối u ở thận, tình trạng ứ nước thận, sỏi thận niệu quản.
  • Ở đường tiết niệu dưới: Bàng quang – tuyến tiền liệt, hai túi tinh – tinh hoàn.
  • Đồng thời khảo sát, tầm soát các bệnh lý khác ở ổ bụng, bẹn.

Siêu âm Doppler:

  • Ở thận cho thấy hình ảnh: hệ động mạch thận, hệ động mạch thận, khối u xâm lấn tĩnh mạch thận, nhồi máu thận hoặc các phình mạch trong thận. Sử dụng để kiểm tra hệ mạch của thận ghép.
  • Ở đường tiết niệu dưới: Đánh giá tình trạng mạch máu tinh hoàn, phát hiện các bệnh: giãn tĩnh mạch tinh, xoắn tinh hoàn, viêm tinh hoàn, đánh giá tình trạng tĩnh mạch tinh tăng kích thước và xuất hiện dòng trào ngược khi làm nghiệm pháp gắng sức.

3.2.2. Chụp hệ tiết niệu không chuẩn bị

Thụt đại tràng trước, cần chụp hai phim thẳng và nghiêng cho các thông tin:

  • Bóng thận: bình thường hoặc to ra.
  • Bóng cơ thắt lưng chậu hai bên: bị làm mờ khi thận to.
  • Hình cản quang của sỏi ở thận, đường bài xuất niệu quản, bàng quang, niệu đạo.
  • Tình trạng các lưới xương: hình ảnh tăng đậm độ hoặc hình tiêu xương.

Hình 27. Sỏi san hô thận, sỏi bể thận, sỏi bàng quang trên phim không chuẩn bị.

3.2.3. Chụp niệu đồ tĩnh mạch (Urographie Intra Veineuse – UIV)

Cho đến nay UIV vẫn là phương pháp đơn giản và cơ bản để đánh giá chức năng bài tiết của thận, hình thể bình thường hoặc bệnh lý của đường bài xuất gồm: các đài thận, bể thận, niệu quản, bàng quang và niệu đạo.

Kỹ thuật tiến hành:

Cho người bệnh nhịn ăn trước chụp 12 giờ.

Thụt đại tràng trước khi tiến hành.

Cho người bệnh đi tiểu hoặc thông tiểu trước.

Chống chỉ định đối với trường hợp Ure máu cao > 0,8 g/l và có dị ứng với Iode.

  • Tiêm thuốc cản quang vào đường tĩnh mạch số lượng tỷ lệ với trọng lượng.
  • Chụp 1 phim rất sớm: 15 – 20 giây sau khi tiêm thuốc cho phép thấy được hình ảnh động mạch thận.
  • 1 phim sau 2 – 3 phút cho phép thấy được hình ảnh của nhu mô thận và qua đó đánh giá chức năng hai thận.
  • Các phim từ 3 phút trở đi cho phép thấy được đài bể thận niệu quản.
  • Có thể dùng hai quả bóng ép vào niệu quản ở đoạn khớp cùng chậu để giữ thuốc cản quang ở đài bể thận cho phép nhìn thấy rõ hơn.
  • Chụp nhiều phim để thấy toàn thể niệu quản vì ít khi nhìn rõ trên một phim.
  • UIV sẽ được kết thúc bởi phim chụp phần thấp của đường bài tiết và những phim ở thì bệnh nhân đi tiểu.
  • Trong trường hợp thận ngấm thuốc chậm cần chụp những phim ở thì muộn sau 60′, 90′, 120’… hoặc chụp UIV nhỏ giọt TM liều thuốc tăng gấp 2 – 3 lần bình thường.

Hình 28. Chụp UIV: thận phải bình thường, ứ nước thận trái do sỏi niệu quản 1/3 trên các thì chụp sau: 5 phút, 15 phút, 30 phút, 45 phút

3.2.4. Chụp niệu quản bể thận ngược dòng (Ureteropyelographie retrograde – UPR)

  • Được tiến hành bằng soi bàng quang, tìm lỗ niệu quản bên định chụp luồn ống thông lên niệu quản, bơm 12 – 15ml thuốc cản quang tốt nhất là dưới theo dõi trên màn huỳnh quang. Chụp nhiều phim ở những khi thấy được hình ảnh cần thiết.

Hình 29. Chụp niệu quản bể thận ngược dòng hai bên ở bệnh nhân hẹp niệu quản hai bên do xơ hóa sau phúc mạc

  • Chụp UPR là thủ thuật dễ gây nhiễm khuẩn ngược dòng đặc biệt là trong những trường hợp tắc nghẽn do vậy đòi hỏi phải tuyệt đối vô khuẩn.
  • Chỉ định trong những trường hợp khi chụp UIV thận không ngấm thuốc hoặc hình ảnh bể thận, niệu quản không rõ hoặc cần tìm các lỗ rò lưu thông từ thận sang đường bạch huyết.

3.2.5. Chụp bể thận niệu quản xuôi dòng (UPD)

Được chỉ định trong những trường hợp tắc nghẽn niệu quản. Thận được dẫn lưu bằng ống thông.

3.2.6. Chụp bàng quang ngược dòng

Đặt ống thông vào bàng quang, bơm thuốc cản quang qua ống thông với khối lượng vừa đủ.

Hình 30. Trào ngược bàng quang niệu quản độ III. Hẹp niệu đạo sau, bơm ngược dòng không lên được bàng quang.

3.2.7. Chụp niệu đạo ngược dòng

Bơm thuốc cản quang ngược dòng từ miệng sáo dương vật, chụp phim ở hai tư thế thẳng và nghiêng. Chỉ định phát hiện các bệnh lý:

  • Chít hẹp niệu đạo.
  • Rò niệu đạo – tầng sinh môn, rò niệu đạo – trực tràng, túi thừa niệu đạo…
  • Hình ảnh biến dạng niệu đạo trong bệnh lý khối u tuyến tiền liệt.

3.2.8. Chụp cắt lớp vi tính (CT Scanner)

Giữ vị trí rất quan trọng trong thăm dò đường tiết niệu.

– Ở tầng thắt lưng: Cho phép phân tích một cách rõ nét các khối u ở thận, phân biệt nang thận và cho các thông tin để chẩn đoán u ác tính ở thận.

  • Cho hình ảnh xâm lấn tại chỗ của u ác tính.
  • Cho phép nhìn rõ các sỏi acid uric không cản quang.
  • Phân biệt giữa cục huyết khối với u đường bài xuất.

– Ở vùng tiểu khung: Cho những hình ảnh rất rõ u bàng quang và tuyến tiền liệt, tuy nhiên những hình ảnh xâm lấn tại chỗ và đặc biệt là các hạch thì không chắc chắn.

Hình 31. Sỏi niệu quản phải (ảnh A); nang thận trái (ảnh B) trên phim chụp cắt lớp vi tính

Hình 32. Khối u thận trái, huyết khối tĩnh mạch thận trái, hạch cạnh động mạch chủ trên phim chụp cắt lớp vi tính

3.2.9. Chụp hệ bạch mạch (Lymphographie)

  • Chỉ định để tìm các hạch bệnh lý trong trường hợp ung thư, lao, đái dưỡng chấp do rò bạch mạch vào đường bài xuất. Phát hiện được các hạch vùng chậu và bẹn.
  • Tuy nhiên xét nghiệm này có nhiều trở ngại: Rất khó thực hiện, gây đau và đọc kết quả cũng không dễ dàng, nhất là ở những người bệnh có tuổi, có nguy cơ tai biến về hô hấp và tuần hoàn. Hiện nay có thể thay thế bằng phần MRI hệ bạch mạch.

Hình 33. Chụp bạch mạch chẩn đoán đái ra dưỡng chấp do rò bạch mạch

3.2.10. Chụp đồng vị phóng xạ

  • Đồng vị phóng xạ thận để biết được chức năng từng thận.
  • Chụp đồng vị phóng xạ hệ thống xương thường được sử dụng để phát hiện các ổ di căn ung thư vào xương, đặc biệt là ung thư tuyến tiền liệt.

Hình 34. Chụp đồng vị phóng xạ thận phải ứ nước, chức năng ung thư tuyến tiền liệt di căn xương.

3.2.11. Chụp cộng hưởng từ hạt nhân (MRI: Magnetic Resonance Imaging)

Ít được sử dụng trong chẩn đoán bệnh lý của thận, niệu quản vì cho những hình ảnh tương tự như chụp Scanner. Nhưng rất có giá trị trong các bệnh lý của tuyến tiền liệt, tinh hoàn hoặc đánh giá hệ thống bạch huyết.

Hình 35. MRI: Khối ung thư tuyến tiền liệt ở người lớn tuổi.

Hình 36. MRI: Rò bạch huyết bên (P) vào đường bài xuất gây đái dưỡng chấp.

3.2.12. Chụp động mạch

Là một xét nghiệm cho kết quả rất tốt, tuy nhiên có nhiều hạn chế. Đòi hỏi phải chụp nhiều phim, tiêm một số lượng lớn thuốc cản quang. Đặc biệt, là phải chọc vào thân một động mạch lớn, sẽ có nguy cơ gây đau và nguy hiểm cho người bệnh.

Trước đây chỉ định chủ yếu u thận. Hiện nay, được chỉ định trong đái máu sau chấn thương, sau mổ hoặc tán sỏi qua da: Rò động tĩnh mạch, giả phình động mạch.

Hình 37. Hệ thống động mạch thận bình thường

Hình 38. Khối u cực trên thận trái tăng sinh mạch máu

3.2.13. Chụp tĩnh mạch chủ – thận – sinh dục

Hình 39. Chụp hệ thống TM thận

Hình 40. Phân độ giãn tĩnh mạch tinh

Đưa catheter qua tĩnh mạch chậu ngoài rồi bơm thuốc cản quang đánh giá tĩnh mạch chủ dưới, tĩnh mạch thận, tĩnh mạch sinh dục. Được chỉ định trong:

  • Chẩn đoán và điều trị khi có cục máu đông trong tĩnh mạch thận.
  • Đánh giá liên quan và phát hiện thâm nhiễm ung thư thận vào tĩnh mạch chủ.
  • Sử dụng để chẩn đoán kết hợp điều trị nút tĩnh mạch tinh giãn.

3.3. Các chẩn đoán qua nội soi

3.3.1. Soi niệu đạo – bàng quang

  • Gây tê tại chỗ, tê tủy sống hoặc gây mê toàn thân.
  • Cho phép nhìn được niêm mạc niệu đạo và bàng quang, đặt ống thông chụp UPR.
  • Nguy hiểm: Dễ gây nhiễm khuẩn và chấn thương niệu đạo.

Hình 41. Quá sản lành tính tuyến tiền liệt

Hình 42. Polype cổ bàng quang

Hình 43. Soi niệu quản trái dưới đồi thành

Hình 44. U bàng quang qua nội soi

3.3.2. Soi niệu quản

Phát hiện các u trong lòng niệu quản và điều trị tán sỏi nội soi niệu quản.

Hình 45. Xơ hẹp niệu quản

Hình 46. Ung thư niệu quản

Hình 47. Nội soi chẩn đoán và cắt ung thư niệu quản bằng ống nội soi mềm

Hình 48. Soi niệu quản, hẹp niệu quản dưới soi

3.3.3. Soi bể thận qua da

Qua dẫn lưu thận dưới siêu âm hoặc đã có dẫn lưu thận trong mổ. Đưa dụng cụ nội soi để chẩn đoán các nguyên nhân bệnh lý ở bể thận: sỏi thận, u đài bể thận – niệu quản đoạn trên, chít hẹp cổ đài thận…

Hình 49. Thiết đồ nội soi thận qua da

3.4. Giải phẫu bệnh học và tế bào học

  • Thường được sử dụng trong chẩn đoán ung thư bàng quang và tuyến tiền liệt.
  • Ly tâm nước tiểu lấy cặn, nhuộm soi tìm tế bào bất thường, tế bào ung thư.

Hình 50. Tế bào ung thư bàng quang sau ly tâm

Hình 51. Ung thư bàng quang xâm lấn lớp cơ

  • Sinh thiết qua siêu âm, qua chụp cắt lớp vi tính để lấy tổ chức làm giải phẫu bệnh khi có nghi ngờ ung thư hoặc tổn thương chức năng thận (Hội chứng thận hư, viêm cầu thận mạn…)

3.5. Thăm dò niệu động học và động học bàng quang

Chu trình đi tiểu bình thường gồm hai giai đoạn: chứa đựng và tống xuất.

Hình 52. Thăm dò niệu động học

– Đo áp lực trong bàng quang và niệu đạo khi làm căng bàng quang và khi đi tiểu.

– Ghi nhận sự thay đổi áp lực khi dùng các loại thuốc khác nhau.

– Nghiên cứu hoạt động và tìm hiểu cơ chế hoạt động của hệ thống cơ thắt.

Hình 53. Áp lực đồ bàng quang bình thường và ở giai đoạn chứa đựng – tống xuất

– Đo áp lực đồ bàng quang: Đặt thông tiểu để lấy hết nước tiểu trong bàng quang, sau đó truyền nước vào bàng quang với tốc độ 30 – 50 ml/phút. Sau đó ghi nhận cảm giác của người bệnh, sự ổn định của bàng quang, độ giãn nở của bàng quang và sự co thắt của bàng quang. Sau đó đánh giá các chỉ số: Cảm giác buồn đi tiểu, hoạt động của bàng quang (co thắt cơ Detrusor), độ giãn nở của bàng quang, co thắt của bàng quang.

– Sự bất thường của áp lực đồ bàng quang:

  • Cảm giác tiểu gấp, những cảm giác mắc tiểu như đã nói trên đến sớm hơn, đường cong biểu diễn thì bình thường.
  • Bàng quang tăng cảm giác thì cảm giác đầu tiên đến sớm hơn.
  • Bàng quang mất trương lực: Truyền vào 700 – 800 ml NaCl 0,9% người bệnh mới có cảm giác buồn đi tiểu. Đường biểu diễn là hình phẳng.

– Đo niệu động đồ và nước tiểu tồn dư:

Hình 54. Đồ thị của niệu động đồ bình thường

  • Qmax > 15 ml/s: bình thường; 10 – 15 ml/s: không có tắc nghẽn; < 10 ml/s: có thể có tắc nghẽn.
  • Nước tiểu tồn dư trung bình 30 – 50 ml (10% lượng nước tiểu đi tiểu).
Nhóm bệnh nhân Tuổi Qmax bình thường (ml/s)
Nam < 40 > 22
40 – 60 > 18
> 60 > 13
Nữ < 50 > 25
> 50 > 18
Trẻ em < 10 > 15
10 – 20 > 20

Bảng trị số bình thường Qmax theo tuổi của Siroky và Krane.

– Sử dụng xét nghiệm chức năng này để chẩn đoán các bệnh lý: bàng quang thần kinh, đái rỉ, són tiểu…

Cập nhật thông tin mới nhất về kiến thức y học và test y học tại facebook TEST Y HỌC

Tham gia nhóm zalo: Tài Liệu Y Học Tổng Hợp

Ôn thi nội trú, sau đại học TẠI ĐÂY

Để lại một bình luận

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *

error: Content is protected !!
All in one