Giải Phẫu Đại Não – Giải Phẫu Y Hà Nội
Bài 35
ĐẠI NÃO
MỤC TIÊU1. Mô tả được các rãnh não, các thuỳ não và hồi não và nêu được những vùng chức năng chính của vỏ não. 2. Mô tả được cấu tạo và những tiếp nối của bán cầu đại não, các sợi mép và các mép gian bán cầu. 3. Nêu được những liên hệ chức năng và lâm sàng thích hợp. |
Đại não là phần lớn nhất của não, dài 16 cm, rộng 14 cm và cao 12 cm. Đại não nằm trong hộp sọ, chiếm toàn bộ tầng trước và tầng giữa của hộp sọ, ở tầng sau thì đè lên lều tiểu não và tiểu não.
Hình 35.1. Hình thể ngoài của não nhìn ngoài
1. HÌNH THỂ NGOÀI
Đại não ngăn cách với tiểu não và trung não bằng khe não ngang, nơi có đám rối mạch mạc của các não thất III và bên lách vào. Khe não dọc chia đại não thành các bán cầu phải và trái. Mỗi bán cầu có ba: mặt trên – ngoài, mặt dưới và mặt trong. Mặt trong của hai bán cầu nối với nhau chủ yếu bởi thể trai. Bề mặt mỗi bán cầu được các rãnh não chia thành các thuỳ não và các hồi não.
1.1. Các rãnh gian thuỳ
Mặt trên – ngoài có 3 rãnh: rãnh bên từ hố não bên ở mặt dưới cắt ngang qua bờ dưới đi vào mặt trên – ngoài bán cầu và chia thành ba nhánh trước, lên và sau; rãnh trung tâm từ khoảng giữa bờ trên chạy xuống mặt ngoài, rãnh đỉnh – chẩm chủ yếu ở mặt trong nhưng có một đoạn ngắn chạy ra mặt ngoài. Ba rãnh ngăn cách phần nằm ở mặt trên – ngoài của các thuỳ trán, đỉnh, thái dương và chẩm.
Mặt trong có ba rãnh: rãnh đai và rãnh dưới đỉnh chạy liên tiếp nhau ở khoảng giữa thể trai và bờ trên bán cầu; rãnh đỉnh – chẩm từ bờ trên bán cầu chạy về phía lồi thể trai. Đoạn đầu của rãnh bên (hố não bên) chia mặt dưới bán cầu thành hai phần: trước là mặt dưới thuy trán, sau là phần thái dương – chẩm
Mặt dưới có rãnh bên phụ ngăn cách thùy viền và thùy thái dương.
1.2. Các thuỳ và các hồi não
Các rãnh gian thuỳ chia bề mặt đại não thành 5 thuỳ.
1.2.1. Thuỳ trán
Nằm ở cả ba mặt của bán cầu. Ở mặt ngoài, nó nằm trước rãnh trung tâm và trên rãnh bên. Phần ở mặt trong bán cầu của thuỳ trán nằm trên rãnh đai. Mặt dưới thuỳ trán nằm trước hố não bên. Mặt ngoài thuỳ trán có ba rãnh: rãnh trước trung tâm, rãnh trán trên và rãnh trán dưới; các rãnh này chia mặt ngoài thuỳ trán thành 4 hồi: hồi trước trung tâm, hồi trán trên, hồi trán giữa và hồi trán dưới. Phần thuỳ trán nằm ở mặt trong bán cầu được gọi là hồi trán trong; phần nằm ở mặt dưới bán cầu là các hồi ổ mắt ngăn cách với hồi thẳng bởi rãnh khứu.
1.2.2. Thuỳ đỉnh
Được giới hạn bởi rãnh trung tâm và rãnh bên ở mặt ngoài; rãnh dưới đỉnh và rãnh đỉnh – chẩm ở mặt trong. Mặt ngoài thuỳ đỉnh có 2 rãnh, rãnh sau trung tâm và rãnh nội đỉnh, chia mặt này thành hồi sau trung tâm, tiểu thuỳ đỉnh trên và tiểu thuỳ đỉnh dưới. Phần nằm ở mặt trong bán cầu của thuỳ đỉnh được gọi là hồi trước chêm. Phần lấn vào mặt trong bán cầu của các hồi trước và sau trung tâm được gọi là tiểu thuỳ cạnh trung tâm.
1.2.3. Thuỳ chẩm
Nằm ở phần sau của cả ba mặt bán cầu đại não; nó ngăn cách với thuỳ đỉnh bằng rãnh đỉnh – chẩm nhưng không có ranh giới với thuỳ thái dương ở mặt dưới và mặt ngoài. Mặt ngoài thuỳ chẩm có rãnh chẩm ngang và rãnh nguyệt. Mặt dưới thuỳ chẩm có hồi lưỡi và phần sau của các hồi chẩm – thái dương trong và ngoài. Mặt trong thuỳ chẩm có hồi chêm nằm giữa rãnh cựa và rãnh đỉnh chẩm.
Hình 35.2. Hình thể ngoài của não nhìn dưới
1.2.4. Thuỳ đảo
Nằm ở mặt ngoài của bán cầu nhưng bị vùi sâu trong rãnh não bên, bị các phần (gọi là nắp) của thuỳ trán, đỉnh và thái dương trùm lên. Các rãnh trong thuỳ đảo chia thuỳ này thành hồi đảo dài và các hồi đảo ngắn.
1.2.5. Thuỳ thái dương
Nằm ở mặt ngoài và mặt dưới bán cầu đại não, ngăn cách với thuỳ trán và thuỳ đỉnh bởi rãnh bên. Đầu trước thùy thái dương là cực thái dương. Rãnh thái dương trên và rãnh thái dương dưới chia mặt ngoài thuỳ thái dương thành hồi thái dương trên, hồi thái dương giữa và hồi thái dương dưới. Mặt dưới thuỳ thái dương được rãnh bên phụ ngăn cách với hồi cạnh hải mã của thuỳ viền và được rãnh chẩm – thái dương chia thành hai hồi: hồi chẩm – thái dương trong và hồi chẩm – thái dương ngoài.
1.2.6. Thùy viền
Vùng não vây quanh lưng thể trai được gọi là hồi đai. Vùng não nằm phía trong rãnh bên phụ là hồi cạnh hải mã. Đầu trước hồi cạnh hải mã uốn lại thành móc. Hồi đai, hồi cạnh hải mã và vùng dưới mỏ thể trai tạo thành một thuỳ não vây quanh các mép liên bán cầu gọi là thuỳ viên.
Hình 35.3. Thiết đồ đứng dọc qua giữa não
2. HÌNH THỂ TRONG
Bán cầu đại não được cấu tạo bằng chất xám và chất trắng. Trong mỗi bán cầu có một não thất bên.
2.1. Chất xám
Chất xám của bán cầu nằm ở vỏ đại não và ở các nhân nền.
2.1.1. Vỏ đại não
Đây là mô thần kinh cao cấp nhất, mới nhất, là nơi nhận tất cả các đường cảm giác và cũng là nơi xuất phát của các đường vận động. Vỏ não là cơ sở mọi hoạt động tinh thần.
Bề mặt vỏ não người có diện tích khoảng 22.000 cm, trong đó khoảng hai phần ba vùi trong các rãnh não. Chiều dày trung bình ở giữa các hồi là 2.6 mm, ở các rãnh là 1,4 mm. Lớp chất xám ở vỏ não chứa khoảng 10 tỷ nơron trong tổng số 14 tỷ nơron của cơ thể.
Hiện nay đã xác định được một số vùng chức năng của vỏ đại não: vùng vận động theo ý muốn (hệ tháp) ở hồi trước trung tâm; vùng cảm giác thân thể ở hồi sau trung tâm; vùng thị giác ở hồi chêm và rãnh cựa; vùng thính giác ở mặt trên hồi thái dương trên…
Hình 35.4. Hình thể trong của não – chất xám, chất trắng
2.1.2. Các nhân nền
Bao gồm nhân đuôi, nhân bèo, nhân trước tường và thể hạnh nhân.
Nhân đuôi: có hình móng ngựa, uốn quanh đồi thị và được thất não bên vây quanh; ba phần của nó là đầu, thân và đuôi.
Nhân bèo: nằm ở ngoài nhân đuôi, trong nhân trước tường. Nó được lá tuỷ ngoài và lá tuỷ trong chia thành ba khối. Khối ngoài to gọi là bèo sẫm, hai khối trong nhỏ và nhạt màu gọi là cầu nhạt trong và cầu nhạt ngoài.
Nhân trước tường: có chiều dày là 2 – 3 mm, chức năng chưa thật rõ ràng.
Thể hạnh nhân hay còn được gọi là phức hợp hạnh nhân (amygdaloid complex) vì bao gồm nhiều nhân hạnh nhân.
Hình 35.5. Hải mã và vòm não
2.2. Chất trắng
Chất trắng trong đại não do ba loại sợi tạo nên: các sợi hướng tâm và ly tâm, các sợi liên hợp của mỗi bán cầu đại não và các sợi mép.
2.2.1. Các sợi hướng tâm và ly tâm hay các sợi chiếu
Các sợi này bao gồm những sợi từ đồi thị đi lên các vùng của vỏ bán cầu đại não và từ các vùng của bán cầu đại não đi xuống gian não, thân não, tiểu não và tuỷ sống. Khi các sợi này đi giữa đồi thị và thể vân (nhân đuôi, nhân bèo), chúng tạo nên bao trong. Trên thiết đồ cắt đứng ngang qua thể vú, bao trong chạy giữa đồi thị và nhân bèo. Trên thiết đồ cắt nằm ngang qua gối và lồi thể trai, bao trong chạy giữa đầu nhân đuôi và đồi thị ở trong, nhân bèo ở ngoài. Bao trong có 3 phần: trụ trước chạy giữa đầu nhân đuôi và nhân bèo, trụ sau chạy giữa đồi thị và nhân bèo và gối bao trong nằm giữa hai trụ.
2.2.2. Các sợi mép
Đây là các sợi liên hợp giữa hai bán cầu và chúng tạo nên các mép mép liên bán cầu, bao gồm thể trai, vòm và mép trước.
Thể trai: chiếm hầu hết các sợi mép nối các vùng tương ứng của hai bán cầu; nó dài 8 cm, dày 1 cm, rộng 1 cm ở phía trước và 2 cm ở phía sau. Các phần của thể trai là mỏ, gối, thân và lồi thể trai.
Vòm, hay thể tam giác, được cấu tạo bởi các sợi đi từ hải mã và móc của hồi cạnh hải mã tới thể vú của vùng hạ đồi. Vòm bao gồm một thân hình tam giác mà đỉnh ở trước, hai cột và hai trụ. Mỗi cột từ góc trước của thân chạy vòng quanh cực trước của đồi thị rồi chạy xuống dưới và ra sau tới thể vú. Nó cùng với cực trước đồi thị giới hạn nên lỗ gian não thất. Mỗi trụ là một tập hợp sợi trục từ các nơron của móc và hải mã đi tới góc sau – bên của thân.
Mép trước chứa các sợi mép nối các trung tâm khứu giác của hai bán cầu với nhau.
2.2.3. Các sợi liên hợp trong mỗi bán cầu
Các sợi này bao gồm các sợi ngắn liên hợp các hồi não nằm kề nhau và các sợi dài liên hợp các thuỳ não với nhau. Các sợi ngắn là các sợi cung đại não. Các sợi dài tạo nên các bó như: bó đai nối thuỳ trán với thuỳ thái dương, bó móc nối thuỳ trán với đầu trước thuỳ thái dương, bó dọc trên nổi thuỳ trán với thuỳ chẩm và thuỳ thái dương, bó dọc dưới nối thuỳ chẩm với thuỳ thái dương…Bao ngoài và bao ngoài cùng có thể cũng do các sợi liên hợp tạo nên.
3. NÃO THẤT BÊN
Mỗi bán cầu đại não có một khoang chứa dịch não tuỷ gọi là thất não bên. Khoang này có hình cung uốn quanh nhân đuôi và đồi thị. Có thể chia mỗi thất não bên thành năm phần: sừng trán, phần trung tâm, tam giác bên, sừng thái dương và sừng chẩm. Mỗi não thất bên thông với não thất III bởi lỗ gian não thất.
Sừng trán hay sừng trước là phần nằm trước lỗ gian não thất của thất não bên, trong thuỳ trán. Trên mặt cắt nằm ngang, sừng trán có hình tam giác với ba thành: thành trước – trên là thể trai; thành trong là vách trong suốt (ngăn cách hai não thất bên); thành dưới – ngoài do đầu nhân đuôi tạo nên.
Phần trung tâm hay thân đi từ lỗ gian não thất tới tam giác bên, ngang mức với lồi thể trai.
Phần trung tâm, tam giác bên và sừng thái dương của thất não bên chứa đám rối mạch mạc.
Tam giác bên hay ngã ba là phần mở rộng của não thất bên nằm gần lồi thể trai, nơi mà phần trung tâm não thất bên hội tụ với các sừng thái dương và chẩm.
Hình 35.6. Các não thất – não thất III, IV và não thất bên
Sừng thái dương hay sừng dưới từ tam giác bên chạy xuống dưới và ra trước vào thuỳ thái dương rồi tận cùng ở sau cực thái dương khoảng 2 cm. Sừng thái dương có hai thành: thành trên – ngoài tạo nên bởi tia thị, thảm trai (một trong các tia của thể trai đi trong bán cầu) và đuôi nhân đuôi; thành dưới – trong do hải mã (sừng Amon) và tua của hải mã tạo nên. Hải mã là phần vỏ não cổ nhất bị gấp vào trong não thất dọc theo rãnh hải mã. Tua hải mã chạy ở các mặt trên và trong của hải mã; nó chứa các sợi từ móc chạy tới lồi trai để trở thành trụ của vòm. Lồi bên là gò lồi ở thành dưới – trong do rãnh bên phụ ấn vào.
Sừng chẩm hay sừng sau của thất não bên từ tam giác bên chạy ra sau vào thuỳ chẩm và hẹp dần từ trước ra sau. Sừng chẩm có hai thành trên – ngoài và dưới – trong, cả hai đều do các sợi của thể trai tạo nên. Ở thành dưới – trong có gờ lồi dọc do rãnh cựa ấn vào gọi là cựa.
Cập nhật thông tin mới nhất về kiến thức y học và test y học tại facebook TEST Y HỌC
Tham gia nhóm zalo: Tài Liệu Y Học Tổng Hợp
Ôn thi nội trú, sau đại học Giải Phẫu TẠI ĐÂY
