Hệ Nội Tiết – Giải Phẫu Y Hà Nội

Bài 38

HỆ NỘI TIẾT

1. ĐẠI CƯƠNG

Các hệ thần kinh và nội tiết cùng nhau điều hoà những hoạt động chức năng của tất cả các hệ cơ quan khác. Hệ thần kinh kiểm soát các hoạt động của cơ thể thông qua những xung động thần kinh được dẫn truyền dọc theo sợi trục của các nơron. Trái lại, các tuyến của hệ nội tiết giải phóng ra những phân tử gọi là hormon vào dòng máu. Dòng máu đưa các hormon tới tất cả các tế bào của cơ thể. Các hệ thần kinh và nội tiết cùng nhau hợp nên một siêu hệ có tên là hệ thần kinh – nội tiết.

Cơ thể có hai loại tuyến: các tuyến ngoại tiết và các tuyến nội tiết. Các tuyến ngoại tiết tiết ra sản phẩm của chúng vào các khoang cơ thể, vào lòng của một cơ quan (tạng) nào đó, hoặc lên bề mặt cơ thể thông qua các ống dẫn. Trái lại, các tuyến nội tiết tiết ra các sản phẩm của chúng (hormon) vào dịch kẽ bao quanh các tế bào tiết. Sau đó, hormon khuyếch tán vào các mao mạch và được máu vận chuyển tới một cơ quan (cơ quan đích) hoặc mô khác (có thể ở rất xa) và, tại đó, hormon ảnh hưởng đến sự hoạt động, phát triển và dinh dưỡng của các cơ quan đích.

Hệ nội tiết bao gồm tuyến yên, tuyến giáp, tuyến cận giáp, tuyến thượng thận và tuyến tùng. Ngoài ra, một số cơ quan và mô của cơ thể chứa các tế bào tiết hormon nhưng không phải là những tuyến chuyên hoạt động nội tiết. Những cơ quan và mô này bao gồm vùng hạ đồi, tuyến ức, tuy, buồng trứng, tinh hoàn, thận, dạ dày, gan, ruột non, da, tim, mô mỡ và rau thai.

Hình 38.1 Thiết đồ đứng dọc giữa não

2. VÙNG HẠ ĐỒI VÀ TUYẾN YÊN

Vùng hạ đồi là một vùng nhỏ của não nằm dưới đồi thị và là vùng liên kết chủ yếu giữa các hệ thần kinh và nội tiết. Vùng này không chỉ là trung tâm điều hoà quan trọng của hệ thần kinh mà còn là một tuyến nội tiết chủ chốt. Các tế bào của vùng hạ đồi tổng hợp ra ít nhất là chín hormon khác nhau. Các hormon của vùng hạ đồi kích thích hoặc ức chế sự bài tiết của các hormon thuỳ trước tuyến yên.

Tuyến yên là một cấu trúc hình hạt đậu có đường kính khoảng 1 –  1,5cm. Nó nằm trong hố yên của xương bướm, ở dưới vùng hạ đồi và bám vào vùng hạ đồi bằng một cuống hay phễu. Tuyến yên có hai phần riêng biệt về giải phẫu và chức năng. Thuỳ trước tuyến yên chiếm khoảng 75% trọng lượng tuyến yên. Thuỳ này phát triển từ một phần trồi ra của ngoại bì gọi là túi tuyến yên ở vòm miệng. Thuỳ sau tuyến yên cũng phát triển từ một phần trồi ra của ngoại bì gọi là nụ tuyến yên thần kinh. Thuỳ sau chứa các sợi trục và các đầu tận cùng sợi trục của trên 10.000 nơron mà thân tế bào của chúng nằm ở các nhân trên thị và quanh não thất của vùng hạ đồi.

Thuỳ trước tuyến yên, hay tuyến yên tuyến, tiết ra những hormon điều hoà hoạt động của cơ thể, từ tăng trưởng tới sinh sản. Sự giải phóng các hormon thuỳ trước tuyến yên được kích thích bởi các hormon giải phóng và bị kìm hãm bởi các hormon ức chế từ vùng hạ đồi. Những hormon này là công cụ liên kết quan trọng giữa các hệ thần kinh và nội tiết.

Các hormon vùng hạ đồi đi tới thuỳ trước tuyến yên qua một hệ mạch cửa. Các động mạch tuyến yên trên (nhánh của các động mạch cảnh trong và não sau) tạo nên một mạng lưới mao mạch (thứ nhất) bao quanh các tế bào thần kinh tiết ở đáy (nền) của vùng hạ đồi. Các hormon giải phóng và ức chế do các tế bào thần kinh tiết tổng hợp khuyếch tán vào mạng lưới mao mạch này. Từ mạng lưới mao mạch thứ nhất, máu đi vào các tĩnh mạch cửa của tuyến yên. Các tĩnh mạch này đi xuống ở bên ngoài phễu. Ở thùy trước tuyến yên, các tĩnh mạch cửa lại chia thành một mạng lưới mao mạch thứ hai bao quanh các tế bào của thuỳ trước. Con đường trực tiếp này cho phép các hormon của vùng hạ đồi tác động một cách nhanh chóng lên các tế bào thuỳ trước tuyến yên trước khi bị pha loãng hoặc phá hủy trong hệ tuần hoàn. Những hormon do các tế bào thuỳ trước tuyến yên tiết ra đi vào mạng lưới mao mạch thứ hai của hệ cửa rồi sau đó đi vào các tĩnh mạch tuyến yên trước để rồi về tim phân phối tới các mô đích trên khắp cơ thể.

Thuỳ sau tuyến yên, hay tuyến yên thần kinh, chứa các sợi trục và các đầu tận cùng sợi trục của trên 10.000 nơron mà thân tế bào của chúng nằm ở nhân trên thị và nhân quanh não thất của hạ đồi. Các đầu tận cùng sợi trục ở thuỳ sau tuyến yên gắn kết với những tế bào thần kinh đệm có tên là các tế bào tuyến yên.

Các thân tế bào thần kinh tiết của vùng hạ đồi sản xuất ra hai hormon oxytocin và antidiuretic hormone (ADH). ADH còn được gọi là vasopresin. Hai hormon này được các sợi trục vận chuyển tới các đầu tận cùng sợi trục ở thuỳ sau tuyến yên và được dự trữ ở đó. Mỗi hormon được giải phóng để đáp ứng với một kích thích riêng.

3. TUYẾN GIÁP

Hình 38.2. Tuyến giáp nhìn trước

Tuyến giáp nằm ở cổ, trước thanh quản và phần trên của khí quản. Nó bao gồm hai thuỳ, mỗi thuỳ nằm ở một bên của sụn giáp và các vòng sụn khí quản trên. Các thuỳ nối với nhau bằng một eo hẹp nằm trước khí quản. Mỗi thuỳ tuyến giáp gần có hình nón, dài khoảng 5 cm và rộng khoảng 3 cm. Tuyến giáp nặng khoảng 30 g và được cấp máu tốt; nó nhận được 80  – 120 ml máu mỗi phút.

Bên trong bao xơ bọc tuyến giáp là những túi hình cầu gọi là các nang tuyến giáp. Thành của mỗi nang tuyến do các tế bào biểu mô (các tế bào nang tuyến) tạo nên. Các tế bào nang tuyến sản xuất ra hai hormon: thyroxine (T4) và triiothyronine (T3). Các tế bào cận nang là một số tế bào nằm giữa các nang tuyến giáp; chúng sản xuất ra hormon calcitonin.

4. CÁC TUYẾN CẬN GIÁP

Hình 38.3. Tuyến cận giáp

Bám vào mặt sau của các thùy tuyến giáp là các khối mô tròn, nhỏ gọi là các tuyến cận giáp. Thường có một tuyến cận giáp trên và một tuyến cận giáp dưới bám vào mặt sau mỗi thuỳ tuyến giáp. Các tế bào của tuyến cận giáp tiết ra parathyroid hormone (PTH) hay parathormon. Các tác dụng của PTH là làm tăng cường sự huy động Ca+ và HPO, từ xương vào máu; tăng tái hấp thu Ca+ và Mg2+, ức chế tái hấp thu HPO từ dịch lọc cầu thận về máu; tăng tốc độ hấp thu Ca”, HPO và Mg2+ từ đường tiêu hoá vào máu thông qua việc thúc đẩy sự hình thành Calcitriol (dạng hoạt động của vitamin D). Kết quả chung là PTH làm tăng Ca2+ và Mg2+ máu, giảm HPO máu. Tác dụng của PTH đối kháng với tác dụng của calcitonin. Nồng độ calci máu trực tiếp điều hoà sự tiết của hai hormon này thông qua cơ chế hồi tác âm tính không có sự tham gia của tuyến yên.

5. TUYẾN THƯỢNG THẬN

Có hai tuyến thượng thận, mỗi tuyến nằm ở trên một thận và được bọc trong mạc thận. Tuyến thượng thận có hình tháp dẹt. Ở người trưởng thành, mỗi tuyến thượng thận cao 3 – 5 cm , rộng 2 – 3 cm và dày không quá 1cm; nó nặng 3,5 – 5 gam, chỉ bằng nửa trọng lượng lúc mới sinh. Trong thời kỳ phát triển phôi thai, tuyến thượng thận biệt hoá thành hai vùng riêng biệt về cấu trúc và chức năng. Vùng vỏ thượng thận nằm ở ngoại vi chiếm 70 – 90% trọng lượng của tuyến và phát triển từ trung bì. Vùng tuỷ thượng thận nằm ở trung tâm phát triển từ ngoại bì. Vỏ thượng thận sản xuất các hormon steroid vốn là các chất thiết yếu cho đời sống. Thiếu hoàn toàn các hormon vỏ thượng thận sẽ tử vong sau vài ngày tới một tuần. Tuy thượng thận sản xuất ra hai catecholamin: norepinephrin và epinephrin. Tác dụng của hai hormon này giống với tác dụng của thần kinh giao cảm.

6. TUỴ

Hình 38.4. Tụy và ống tụy

Tuỵ vừa là một tuyến nội tiết vừa là một tuyến ngoại tiết. Khoảng 99% tế bào tuyến tuy tạo nên các nang sản xuất ra dịch tuỵ. Dịch này được dẫn tới tá tràng qua một hệ ống dẫn. Nằm rải rác giữa các nang ngoại tiết là 1 – 2 triệu cụm tế bào nội tiết gọi là các đảo tụy hay các đảo Langerhans.

Mỗi cụm tế bào đảo tuy bao gồm bốn loại tế bào tiết hormon: tế bào alpha hay tế bào A chiếm 20% số tế bào của đảo tuy tiết ra glucagon; tế bào beta hay tế bào B chiếm 70% số tế bào của đảo tuỵ tiết ra insulin; tế bào delta hay tế bào D chiếm 50% số tế bào của đảo tuy tiết ra somatostatin; số tế bào còn lại là các tế bào F tiết ra polypeptid tuỵ. Glucagon có tác dụng làm tăng glucose máu trong khi insulin có tác dụng ngược lại. Somatostatin ức chế sự giải phóng insulin và glucagon từ các tế bào beta và alpha. Polypeptide ức chế tiết ra somatostatin.

7. BUỒNG TRỨNG VÀ TINH HOÀN

Giải phẫu của buồng trứng và tinh hoàn đã được mô tả ở chương Hệ sinh dục. Các hormon sinh dục nữ do buồng trứng sản xuất ra là: estrogen và progesteron. Cùng với các hormon hướng sinh dục của tuyến yên, các hormon sinh dục của buồng trứng điều hoà sinh sản của nữ, duy trì sự có thai và chuẩn bị cho các tuyến vú tiết sữa. Những hormon này cũng giúp phát triển và duy trì các đặc tính sinh dục của phụ nữ. Buồng trứng cũng sản xuất inhibin, một hormon protein ức chế hormon kích nang trứng (FSH). Trong lúc có chửa, buồng trứng và rau thai sản xuất một hormon peptid gọi là relaxin, một chất làm tăng tính mềm dẻo của khớp mu trong lúc có chửa và giúp làm giãn cổ tử cung trong lúc đẻ.

Tinh hoàn của nam sản xuất testosteron. Testosteron điều hoà sư sản xuất tinh trùng và kích thích sự phát triển và duy trì các đặc tính sinh dục phụ của nam. Inhibin do tinh hoàn sản xuất ức chế sự tiết FSH.

8. TUYẾN TÙNG

Tuyển tùng là một tuyến nội tiết nhỏ bám vào mái của não thất ba tại đường giữa. Nó là một phần của vùng trên đồi, nằm giữa hai gò trên, và nặng 0.1 – 0.2g. Tuyến được cấu tạo bằng những khỏi tế bào thần kinh đệm và những tế bào chế tiết gọi là các tế bào tuyến tùng. Các sợi giao cảm sau hạch từ hạch có trên tận cùng ở tuyến tùng.

Tuyến tùng sản xuất ra melatonin, một hormon amin có nguồn gốc từ serotonin. Nhiều melatonin được giải phóng trong lúc tối và ít melatonin được giải phóng khi trời sáng. Melatonin góp phần tạo lập đồng hồ sinh học của cơ thể. Nó cũng là một chất chống oxy hoá có tác dụng chống lại tác hại của các gốc oxy tự do. Ở những động vật mà sinh đẻ trong những mùa đặc biệt, melatonin ức chế chức năng sinh sản.

Xung động thần kinh các nơron của võng mạc truyền về nhân trên chéo thị giác của vùng hạ đồi. Tiếp đó xung động thần kinh được truyền tới hạch cổ trên rồi tới tuyến tùng và norepinephrine kích thích tế bào tuyến tùng tiết ra melatonin và kết quả là giấc ngủ.

9. TUYẾN ỨC

(Giải phẫu của tuyến ức đã được mô tả ở chương Hệ tim mạch)

Các hormon do tuyến ức sản xuất – thymosin, thymic humoral factor (THF), thymic factor (TF) và thymopoetin – thúc đẩy sự tăng sinh và trưởng thành của các tế bào lympho T. Loại tế bào này tiêu diệt các vi sinh vật và các chất lạ.

Cập nhật thông tin mới nhất về kiến thức y học và test y học tại facebook TEST Y HỌC

Tham gia nhóm zalo: Tài Liệu Y Học Tổng Hợp

Ôn thi nội trú, sau đại học Giải Phẫu TẠI ĐÂY